{
"id": "thu-phap-nghien-cuu-1",
"chapters": [
{
"id": "c01",
"no": "Bài 1",
"title": "Quần chúng nhân dân và nghệ thuật thư pháp",
"titleZh": "人民群众与书法艺术",
"author": "Quách Thiệu Ngu",
"pages": "1–10",
"summary": "Quách Thiệu Ngu cho rằng chữ Hán biến đổi qua các thể là nhờ sự giằng co giữa chính thể (dễ đọc) và thảo thể (viết nhanh) trong tay vô số người viết vô danh; ngay các danh gia cũng lớn lên nhờ hút dưỡng chất từ nguồn chữ viết dân gian ấy.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Quách Thiệu Ngu (1893–1984) vốn là nhà nghiên cứu lịch sử văn học và lý luận phê bình cổ điển Trung Quốc, đồng thời viết chữ đẹp và từng khảo cứu kỹ sự diễn biến của các thể chữ. Bài này in năm 1979 nên mang rõ giọng điệu của thời ấy: đề cao “quần chúng”, phê phán “giai cấp thống trị”. Học viên nên đọc lớp ngôn từ đó như một dấu vết lịch sử. Bên dưới nó có một luận điểm học thuật rất đáng giá: chữ Hán chuyển từ thể này sang thể khác, và thư pháp trở thành nghệ thuật, đều là kết quả tích luỹ lâu dài của những người viết không để lại tên, chứ không phải phát minh riêng của vài “thánh nhân” như Thương Hiệt, Mông Điềm, Lý Tư hay Trình Mạc."
},
{
"t": "h",
"x": "Cây bút lông mềm – điểm khởi đầu của nghệ thuật"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả mở đầu từ công cụ. Bút lông làm từ lông thú nên **mềm**: khó điều khiển, nhưng đã thuần tay thì nặng nhẹ, nhanh chậm đều theo ý, và nét chữ trở nên giàu biến hoá. Chính cái khó ấy buộc người viết phải chú trọng **vận bút**, tức cách đưa ngòi bút trên giấy. Từ đó, đường nét tự nó có thể biểu hiện kỹ xảo, và thư với hoạ có chung một gốc và chung một phép dùng bút."
},
{
"t": "p",
"x": "Về nguồn gốc cây bút, truyền thuyết thường gán cho Mông Điềm đời Tần. Tác giả dẫn các phát hiện khảo cổ để bác bỏ: mộ thời Chiến Quốc ở Trường Sa đã có bút lông; trên giáp cốt đời Ân có những chữ viết bằng bút trước rồi mới khắc; ở Ân Khư còn tìm được mảnh gốm có chữ viết bằng mực. Vậy bút lông có từ rất sớm, còn Mông Điềm nếu có công thì cũng chỉ là cải tiến thêm. Với người học, điều này nhắc rằng mọi thể chữ, kể cả giáp cốt và kim văn, về căn bản đều sinh ra dưới ngòi bút mềm. Vì vậy, khi tập triện hay lệ, ta vẫn phải tập *dùng bút*, chứ không phải chỉ vẽ lại hình chữ."
},
{
"t": "h",
"x": "Chính thể và thảo thể: cặp mâu thuẫn làm chữ Hán biến đổi"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, cách chia quen thuộc thành chân, thảo, lệ, triện chỉ là chia theo **thể viết**. Xét bản chất thì chỉ có hai loại: **chính thể** và **thảo thể**, và thời nào cũng có đủ cả hai. Lý do nằm ở hai đòi hỏi trái chiều của chữ viết: phải *dễ nhận ra* và phải *viết cho nhanh*. Nhà nước muốn chữ rõ ràng nên định chuẩn, tạo ra chính thể. Người viết hằng ngày lại cần tiện tay nên bớt nét, nối nét, tạo ra thảo thể. Đến một lúc, thảo thể đủ sức thay thế chính thể cũ và được chuẩn hoá thành chính thể mới, rồi lại nảy sinh một lối thảo mới. Chuỗi triện → lệ → khải, theo cách nhìn này, đều do thảo thể làm trung gian."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cho rằng người xưa thấy được vấn đề này rõ nhất là Lưu Hi Tái đời Thanh, qua một câu trong «Nghệ khái»:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "书凡两种：篆、分、正为一种，皆详而静者也；行、草为一种，皆简而动者也。",
"hv": "Thư phàm lưỡng chủng: triện, phân, chính vi nhất chủng, giai tường nhi tĩnh giả dã; hành, thảo vi nhất chủng, giai giản nhi động giả dã.",
"vi": "Chữ viết đại để có hai loại: triện, bát phân (lệ) và chính (khải) là một loại, đều đầy đủ mà tĩnh; hành và thảo là một loại, đều giản lược mà động.",
"src": "Lưu Hi Tái, «Nghệ khái · Thư khái»"
},
{
"t": "p",
"x": "Từ cặp “giản – động” ấy, tác giả nêu hai đặc trưng của thảo thể là **giản lược** và **liền mạch**. Đặc trưng giản lược có phần do dao khắc, còn đặc trưng liền mạch thì rõ ràng do bút lông. Ông dẫn thêm La Chấn Ngọc (chữ cổ có hai thể phồn và giản) và Nguyễn Nguyên (gọi một số minh văn đồng là “thảo triện”) để cho thấy rằng có chữ viết thì đã có lối viết thảo của nó. Ông cũng nhắc Quách Mạt Nhược, người cho rằng thảo theo nghĩa rộng còn có trước chính. Hai cách nhìn hơi khác nhau, nhưng cùng bác bỏ chuyện một người “tạo ra” chữ."
},
{
"t": "p",
"x": "Bằng chứng mạnh nhất là thẻ tre, thẻ gỗ đời Hán. Trên các thẻ Cư Diên đời Tây Hán, nét **ba trách** (nét có sóng và đuôi hất) đã thành hình từ rất sớm. Vì vậy, các truyền thuyết như Vương Thứ Trọng “sáng tạo” bát phân hay Sử Du “sáng tạo” chương thảo khi soạn «Cấp tựu chương» chỉ nên hiểu là chỉnh lý lại lối chữ đang lưu hành trong dân gian. Hứa Thận cũng đã ghi một mệnh đề ngắn mà quan trọng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "汉兴有草书。",
"hv": "Hán hưng hữu thảo thư.",
"vi": "Nhà Hán dấy lên thì có thảo thư.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự · Tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Có một nhận xét kỹ thuật rất có ích cho người tập. Khi triện chuyển sang lệ, sức bút dồn vào **nét ngang**, nên viết nhanh thì nét ngang tự sinh sóng và đuôi. Khi lệ chuyển sang khải, sức bút dồn vào **nét sổ**, nên viết nhanh thì nét sổ sinh ra kiểu *huyền châm* (đuôi nhọn như kim treo) và *thuỳ lộ* (đầu tròn như giọt sương). Nói cách khác, những nét “chuẩn mực” ta tập trong chữ lệ, chữ khải vốn mang sẵn bút ý của thảo. Hiểu điều này, ta sẽ viết nét ba trách và nét sổ có thế, có đà, chứ không cứng đờ như kẻ thước."
},
{
"t": "h",
"x": "Từ “thể chữ” đến “thể của người viết”"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả phân biệt **tự thể** (thể chữ của cả xã hội: triện, lệ, khải…) với **thư thể** (phong cách riêng của một nhà thư pháp), và chia quan hệ giữa hai khái niệm ấy làm ba giai đoạn. Trước đời Hán, hai khái niệm gần như trùng nhau; người viết bia không nghĩ đến việc lưu danh, nên Lý Tư dù nổi tiếng viết đẹp cũng không đề tên trên bia. Sang đời Hán, chữ đang biến động mạnh mà thư gia cũng bắt đầu xuất hiện: Đỗ Độ, Thôi Viện nổi về chương thảo, Trương Chi về kim thảo, Thái Ung về bát phân và phi bạch, Lưu Đức Thăng về hành thư. Tuy vậy, phép riêng của từng nhà còn lẫn với thể chữ chung. Từ Nguỵ Tấn trở đi, khải thư định hình làm chính thể, hành và thảo trở thành thảo thể của khải. Từ đó chữ “thể” mới thực sự chỉ phong cách cá nhân: thể Nhan, thể Liễu, thể Âu…"
},
{
"t": "p",
"x": "Sự phân biệt này giúp người học tránh lẫn hai cấp độ. Học “chữ lệ” là học một hệ thống hình chữ và bút pháp chung. Học “thể Nhan” là học cách một con người cụ thể xử lý hệ thống ấy. Sau đời Nguỵ Tấn, thư pháp gắn với gia học (Chung Dao – Chung Hội, Vương Hi Chi – Vương Hiến Chi, Âu Dương Tuân – Âu Dương Thông), với các dòng họ lớn như họ Vệ, họ Tạ, và với chuyện thầy truyền cho trò. Đi cùng là những giai thoại về khổ luyện: Trương Chi bên ao mực, Chung Dao ba năm trong núi, Trí Vĩnh bốn mươi năm không xuống lầu. Tác giả không phủ nhận sự chuyên cần, nhưng nhắc rằng thần bí hoá việc học chữ là không cần thiết. Ông còn chỉ ra một mảng hay bị quên: không có thợ đúc, thợ khắc, thợ rập, thợ bồi, thợ làm giấy, mực, bút và nghiên thì cũng không có nghệ thuật thư pháp. Vậy mà sử sách hầu như không ghi tên họ, ngoài một vài người thợ khắc đôi khi để tên trên bia."
},
{
"t": "h",
"x": "Học từ những người viết vô danh"
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ thứ nhất là Nhan Chân Khanh. Tô Thức đã khen chữ của ông bằng một câu về sau thành định luận:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "颜鲁公书雄秀独出，一变古法。",
"hv": "Nhan Lỗ Công thư hùng tú độc xuất, nhất biến cổ pháp.",
"vi": "Chữ của Nhan Lỗ Công hùng tráng mà tươi đẹp, vượt hẳn lên một mình, thay đổi hẳn phép xưa.",
"src": "Tô Thức, «Đông Pha đề bạt»"
},
{
"t": "p",
"x": "Vậy cái “thay đổi phép xưa” ấy từ đâu ra? Tác giả đặt cạnh chữ Nhan một tấm mộ chí bằng gạch đời Đông Tấn, tìm được ở Nam Kinh năm 1958, có nét bút nặng chắc rất gần thể Nhan. Ông không cho rằng Nhan Chân Khanh đã thấy tấm gạch ấy. Ý ông là: trong chữ viết dân gian vốn có những đường bút trầm hậu như vậy, chẳng hạn ở các bản chép kinh và văn thư thời Tuỳ Đường từng bị chê là “tục thư”. Khi gặp một tính cách đoan chính, nghiêm cẩn như họ Nhan, những đường bút ấy được nâng thành một phong cách lớn."
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ thứ hai là sự thay ngôi giữa **thiếp học** và **bi học** đời Thanh. Tác giả đọc hiện tượng này như cuộc gặp của hai con đường: học theo danh gia và học theo “đám đông người xưa”. Bi học chủ yếu lấy bia trước đời Đường làm mẫu, mà người viết những bia Hán, bia Bắc triều phần lớn không lưu danh, hoặc chỉ là người vô danh. Chữ ở đó biến hoá nhiều, người học có thể rút ra gợi ý từ nhiều phía để tự thành một nhà. Từ Kim Nông, Trịnh Tiếp đến Đặng Thạch Như, Y Bỉnh Thụ, Bao Thế Thần, Hà Thiệu Cơ, Khang Hữu Vi, phần lớn đều đắc lực từ kim thạch bia bản. Đó là thành quả của việc học nhiều thầy."
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ thứ ba là các lối chữ “ngoài chuẩn”. Hứa Thận ghi lại tám thể chữ đời Tần:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "秦书有八体：一曰大篆，二曰小篆，三曰刻符，四曰虫书，五曰摹印，六曰署书，七曰殳书，八曰隶书。",
"hv": "Tần thư hữu bát thể: nhất viết đại triện, nhị viết tiểu triện, tam viết khắc phù, tứ viết trùng thư, ngũ viết mô ấn, lục viết thự thư, thất viết thù thư, bát viết lệ thư.",
"vi": "Chữ đời Tần có tám thể: một là đại triện, hai là tiểu triện, ba là chữ khắc trên phù tiết, bốn là chữ hình sâu bọ (trùng thư), năm là chữ dùng làm ấn (mô ấn), sáu là chữ đề biển (thự thư), bảy là chữ khắc trên binh khí (thù thư), tám là lệ thư.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự · Tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Nếu coi đại triện, tiểu triện và lệ là các thể dùng hằng ngày, thì năm thể còn lại giống như “chữ mỹ thuật” viết trên đồ vật, do người thợ tạo ra. Tác giả khuyên người viết chữ hãy nới rộng thước đo mà học cả những lối ấy. Ông nhắc giai thoại Thái Ung thấy người thợ dùng chổi quét vôi viết chữ mà nghĩ ra lối phi bạch, và chuyện Đặng Thạch Như nhờ khắc ấn mà ngộ ra chữ triện."
},
{
"t": "h",
"x": "Đọc lại bài viết hôm nay"
},
{
"t": "p",
"x": "Bỏ qua lớp ngôn ngữ chính trị, bài viết để lại cho người học ba gợi ý thiết thực. Thứ nhất, hãy nhìn lịch sử thể chữ như một dòng chảy liên tục chứ không phải chuỗi phát minh của vài người. Như vậy ta sẽ hiểu vì sao chữ lệ mang bút ý thảo, chữ khải mang bóng dáng lệ. Thứ hai, chọn mẫu mực không nên hẹp. Bên cạnh danh gia, những bia vô danh, thẻ tre, bản chép kinh, chữ trên ấn và đồ vật đều có thể là thầy. Người học thư pháp Việt cũng có thể tìm thấy chất liệu tương tự trong văn bia, câu đối, hoành phi ở đình chùa làng quê. Thứ ba, tác giả kết bài bằng lời kêu gọi vừa viết lý luận và lịch sử thư pháp cho hoàn chỉnh, vừa dám sáng tạo phong cách mới, để thế hệ sau vượt thế hệ trước. Đây cũng là tinh thần mà một lớp thư pháp hiện đại cần giữ."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Chính thể",
"zh": "正体",
"vi": "Thể chữ chuẩn, được định chuẩn để dễ nhận đọc trong một thời đại."
},
{
"hv": "Thảo thể",
"zh": "草体",
"vi": "Lối viết giản lược, liền nét để viết nhanh; theo Quách Thiệu Ngu, đây là động lực làm thể chữ biến đổi."
},
{
"hv": "Tự thể",
"zh": "字体",
"vi": "Thể chữ chung của xã hội: triện, lệ, khải, hành, thảo."
},
{
"hv": "Thư thể",
"zh": "书体",
"vi": "Phong cách riêng của một nhà thư pháp (thể Nhan, thể Liễu…)."
},
{
"hv": "Ba trách",
"zh": "波磔",
"vi": "Nét có sóng và đuôi hất ra, đặc trưng của lệ thư; vốn sinh ra khi viết nhanh nét ngang."
},
{
"hv": "Huyền châm, thuỳ lộ",
"zh": "悬针、垂露",
"vi": "Hai kiểu kết nét sổ: đuôi nhọn như kim treo và đầu tròn như giọt sương."
},
{
"hv": "Bi học",
"zh": "碑学",
"vi": "Trào lưu đời Thanh lấy bia khắc (chủ yếu Hán, Bắc triều) làm mẫu học."
},
{
"hv": "Thiếp học",
"zh": "帖学",
"vi": "Truyền thống học theo các bản thiếp của danh gia, nhất là dòng Nhị Vương."
},
{
"hv": "Phi bạch",
"zh": "飞白",
"vi": "Lối chữ có những vệt trắng lộ trong nét, tương truyền do Thái Ung sáng tạo."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Quách Thiệu Ngu",
"zh": "郭绍虞",
"years": "1893–1984",
"note": "Học giả lịch sử văn học, ngôn ngữ học, đồng thời là nhà thư pháp; tác giả bài viết."
},
{
"name": "Lưu Hi Tái",
"zh": "刘熙载",
"years": "1813–1881, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Nghệ khái», có phần «Thư khái» bàn về thư pháp rất cô đọng."
},
{
"name": "Hứa Thận",
"zh": "许慎",
"years": "khoảng 58–147, đời Đông Hán",
"note": "Tác giả «Thuyết văn giải tự», nguồn tư liệu cơ bản về thể chữ cổ."
},
{
"name": "Trương Chi",
"zh": "张芝",
"years": "? – khoảng 192, đời Đông Hán",
"note": "Được tôn là “thảo thánh”, gắn với giai thoại tập chữ bên ao đến đen cả nước."
},
{
"name": "Thái Ung",
"zh": "蔡邕",
"years": "133–192, đời Đông Hán",
"note": "Nổi tiếng với bát phân, phi bạch; tương truyền là tác giả «Cửu thế»."
},
{
"name": "Nhan Chân Khanh",
"zh": "颜真卿",
"years": "709–785, đời Đường",
"note": "Đại thư gia khải và hành thư, phong cách hùng hậu, đoan nghiêm."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Người tiên phong của bi học, giỏi triện, lệ và khắc ấn."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao Quách Thiệu Ngu cho rằng xét về bản chất chỉ có hai thể chữ là chính và thảo? Hai đòi hỏi trái chiều nào của chữ viết tạo nên sự phân đôi ấy?",
"Giải thích mối liên hệ giữa việc viết nhanh nét ngang và sự hình thành nét ba trách của lệ thư. Hiểu biết đó thay đổi cách bạn tập nét ba trách như thế nào?",
"Phân biệt “tự thể” và “thư thể”. Theo tác giả, từ thời nào hai khái niệm này tách hẳn ra?",
"Ví dụ mộ chí gạch đời Đông Tấn được dùng để chứng minh điều gì về nguồn gốc phong cách Nhan Chân Khanh?",
"Hãy kể ba nguồn chữ viết “vô danh” (Trung Hoa hoặc Việt Nam) mà bạn có thể tham khảo bên cạnh các bản thiếp danh gia."
]
}
]
},
{
"id": "c02",
"no": "Bài 2",
"title": "Giảng về việc học thư pháp",
"titleZh": "书法学习讲话",
"author": "Bạch Tiêu",
"pages": "11–32",
"summary": "Bài giảng của Bạch Tiêu, do gia đình chỉnh lý và công bố sau khi ông mất, vạch ra một lộ trình học chữ hoàn chỉnh. Người học đi từ cách nhập môn truyền thống, cầm bút, nét và kết cấu đến bút lực, bút thế, và cuối cùng là chuyện “hình” với “thần”: trước phải viết vào được một nhà, sau phải viết ra được thành mình.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bạch Tiêu (1907–1969) là thư hoạ gia Thượng Hải, nổi tiếng về hành thư theo dòng Nhị Vương và về tranh lan. Ông được xem là một trong những người giữ gìn truyền thống thiếp học xuất sắc nhất thế kỷ XX. Đây là bản bài giảng cho người mới học, nên giọng văn mộc mạc, nhiều ví dụ đời thường như chèo thuyền, cưỡi ngựa hay bắt chim sẻ. Giá trị của bài nằm ở chỗ nó trả lời thẳng những câu hỏi mà mọi học viên đều từng hỏi: tôi có viết đẹp được không, nên chọn thiếp nào, tại sao càng tập càng thấy xấu, và làm sao thoát khỏi cái bóng của mẫu chữ."
},
{
"t": "h",
"x": "Con đường nhập môn: từ tô chữ đến lâm thiếp, và “ba định”"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo Bạch Tiêu, việc gì cũng có “pháp”, và thư pháp chỉ là phép viết chữ đã được đúc kết. Ông đánh giá cao lối dạy cổ truyền mà chính ông đã học hồi nhỏ: bắt đầu từ cầm bút, rồi tô chữ đỏ (*miêu hồng*), tô kín chữ rỗng (*điền hắc*), đặt giấy lên mẫu để viết theo (*ánh cách*), viết rời mẫu từng chữ, từng dòng (*thoát cách*), sau cùng mới đến lâm thiếp. Thứ tự này rất hợp lý. Muốn che kín chữ đỏ hay tô đầy chữ rỗng mà không được tô lại nét, người học buộc phải biết **trải lông bút** và giữ cho tâm bút đi giữa nét. Đến các bước ánh cách, thoát cách, họ lại bắt đầu nắm được cách phân bố, gian giá của chữ. Thầy không cần giảng trước, học trò tự tìm ra kỹ thuật then chốt qua thực hành."
},
{
"t": "p",
"x": "Khi đã vào giai đoạn lâm thiếp, ông đề nghị nguyên tắc **ba định**: định thầy, định giờ, định số. *Định thầy* là chọn một bộ bia thiếp làm “người thầy không biết nói”. Theo ông, nên để “thầy gợi ý, trò tự chọn”, vì sở thích mỗi người khác nhau, người thích hùng vĩ, người thích thanh tú. Nếu ai cũng chỉ học Nhan, Liễu thì vườn thư pháp chỉ còn hai bông hoa. Ông khuyên học khải thư từ các nhà cuối Tuỳ và đời Đường, xem hết các tác phẩm tiêu biểu rồi mới chọn một nhà, một bộ chính và vài bộ tham khảo, cất hết các nhà khác đi. Mẫu chính nên viết ít nhất một trăm lượt. *Định giờ* là đặt việc tập vào một khung giờ cố định mỗi ngày như đánh răng rửa mặt, lỡ hôm nào thì bù. *Định số* là mỗi buổi viết một lượng chữ vừa sức, không tham nhiều, không quá ít. Ông còn dặn nên bắt đầu bằng chữ cỡ lớn, đừng bắt đầu từ tiểu khải, kẻo quen tay nhỏ rồi không mở rộng ra được."
},
{
"t": "h",
"x": "Ba cửa ải và hai lối học: con giun và con ong"
},
{
"t": "p",
"x": "Đoạn thực tế nhất của bài là phần mô tả các khó khăn mà người học nào cũng gặp. **Ải đầu** là đau tay, mỏi cánh tay khi mới tập treo tay. Ải này dễ qua nếu đủ kiên nhẫn. **Ải giữa** là giai đoạn càng tập càng thấy không giống, tập đến mức không còn phân biệt được chữ đẹp với chữ xấu. Bạch Tiêu cho rằng đó lại là dấu hiệu tốt: bạn đang bắt đầu “vào cửa”, giống cảnh “núi cùng sông tận ngỡ hết đường” rồi bỗng gặp “liễu rợp hoa tươi lại một làng”. Khi “đụng tường”, hãy lấy bộ thiếp tham khảo ra viết một hai lượt rồi quay về mẫu chính; so bài cũ với bài mới để thấy mình vẫn tiến. **Ải cuối** là vào được mà không ra được: người thầy câm như níu lấy bím tóc, bắt bạn đi theo mãi."
},
{
"t": "p",
"x": "Để vượt ải cuối, ông dùng hai hình ảnh rất dễ nhớ. Lúc đầu học như **con giun**: ăn đất nào nhả đất ấy, chỉ cầu giống, cầu hợp, chưa có chủ kiến riêng. Về sau học như **con ong**: hút phấn trăm hoa để làm mật của mình, tức là cầu khác, cầu biến. Đó là quan hệ giữa *chuyên* và *bác*: chuyên thì mới vào được, bác thì mới ra được. Ông nói vui rằng “vẽ thì phải ký hoạ, còn chữ thì trước hết phải viết chết”. “Viết chết” nghĩa là giai đoạn đầu hy sinh cái tôi để đạt đến *vô ngã*, giống thế trận quay lưng ra sông của Hàn Tín, để rồi sau mới viết sống, đạt đến *hữu ngã*. Ông cũng nhắc chuyện Nhan Chân Khanh học Chử Toại Lương nhưng rốt cuộc mỗi người vẫn là chính mình."
},
{
"t": "h",
"x": "Đọc thiếp, viết thuộc, và đi tìm “thần”"
},
{
"t": "p",
"x": "Bạch Tiêu nhấn mạnh rằng lâm thiếp cần có **tâm đến, mắt đến, tay đến**, trong đó tâm quan trọng nhất. Người chỉ có tay đến thì không phải lâm thiếp mà là “chép thiếp”. Trước khi viết phải **đọc**: nhìn thần khí toàn chữ, rồi nhìn cách hạ bút, hành bút, thu bút, quan hệ giữa nét trước và nét sau, rồi đến phân bố và kết cấu. Về sau phải tập **bối lâm**, tức viết thuộc lòng không nhìn mẫu, chỉ mở thiếp ra khi không nhớ. Ông kể rằng Mễ Phất trước bốn mươi tuổi thuộc lòng mọi thứ chữ đã học và tự gọi chữ mình là “tập tự”. Việc học có thể đem vào đời sống: viết thư, ghi phiếu, nhìn biển hiệu ngoài phố thì nghĩ xem nhà mình học sẽ viết chữ ấy thế nào. Ông cũng giải thích công dụng khác nhau của hai loại ô tập: *cửu cung cách* giúp định vị trí các nét, *mễ tự cách* giúp tìm trọng tâm và độ chặt của chữ. Người xưa cũng đề cao việc đọc thiếp như thế:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "古人学书不尽临摹，张古人书于壁间，观之入神，则下笔时随人意。",
"hv": "Cổ nhân học thư bất tận lâm mô, trương cổ nhân thư ư bích gian, quan chi nhập thần, tắc hạ bút thời tuỳ nhân ý.",
"vi": "Người xưa học chữ không chỉ lâm mô, mà treo chữ của người xưa lên tường, ngắm đến mức nhập thần, thì khi hạ bút sẽ theo được ý mình.",
"src": "Hoàng Đình Kiên (Hoàng Sơn Cốc)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "学书在玩味古人法帖，悉知其用笔之意，乃为有益。",
"hv": "Học thư tại ngoạn vị cổ nhân pháp thiếp, tất tri kỳ dụng bút chi ý, nãi vi hữu ích.",
"vi": "Học chữ cốt ở chỗ nghiền ngẫm pháp thiếp của người xưa, hiểu thấu ý dùng bút trong đó, như vậy mới có ích.",
"src": "Triệu Mạnh Phủ, «Lan Đình thập tam bạt»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ở phần cuối, ông bàn đến **hình và thần**. Lâm chỉ được hình mà không được thần thì mới là một nửa công phu. Ông so sánh người lâm thiếp với diễn viên: hoá trang giống chưa đủ, phải đi vào nội tâm nhân vật như Ưu Mạnh đóng vai Tôn Thúc Ngao. Chữ viết ngay ngắn mà vô hồn thì giống “ông Thành Hoàng” nặn đất, khác hẳn những pho La Hán sống động tương truyền do Dương Huệ Chi nặn. Các giai thoại Trương Húc xem Công Tôn đại nương múa kiếm hay thấy người gánh hàng tranh đường mà ngộ ra thảo thư đều cho thấy người xưa lấy *thần* chứ không lấy *hình*. Dù vậy, tác giả nhắc rằng lâm được cả hình lẫn thần cũng chỉ là cầu, là đò, là bàn đạp. Muốn thành một nhà thì phải hấp thu trăm nhà, đến mức không còn giống nhà mình học ban đầu nữa."
},
{
"t": "h",
"x": "Công cụ và kỹ pháp: cầm bút, nét, kết cấu"
},
{
"t": "p",
"x": "Về công cụ, Bạch Tiêu nhấn mạnh rằng sự kỳ diệu của thư pháp nằm ở chữ **mềm** của bút lông. Ông dẫn câu tương truyền của Thái Ung:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "势来不可止，势去不可遏，惟笔软则奇怪生焉。",
"hv": "Thế lai bất khả chỉ, thế khứ bất khả át, duy bút nhuyễn tắc kỳ quái sinh yên.",
"vi": "Thế đến thì không thể dừng, thế đi thì không thể chặn; chỉ vì bút mềm nên những biến hoá kỳ lạ mới sinh ra.",
"src": "Thái Ung, «Cửu thế» (tương truyền)"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giới thiệu phép cầm bút năm ngón theo năm chữ *ấn, áp, câu, cách, để*, với yêu cầu *chỉ thực chưởng hư*: ngón tay chắc mà lòng bàn tay rỗng như đang nắm quả trứng. Hổ khẩu phải tròn, bàn tay hơi dựng, cổ tay bằng, vai thả lỏng. Mới treo tay thì run, nhưng thường chỉ sau một đến ba tháng là vững. Theo ông, cốt lõi của phép cầm bút là truyền sức toàn thân qua cánh tay, cổ tay, ngón tay xuống đầu ngòi, rồi từ đầu ngòi xuống giấy mực. Nhiều tranh cãi về cầm bút đến từ chỗ lẫn lộn chức năng: ngón tay chủ yếu lo *cầm*, cổ tay lo *vận*. Cầm không được quá chặt. Ông kể chuyện hồi nhỏ bắt được chim sẻ, mẹ ông cười bảo “nắm chặt sợ chết, buông lỏng sợ bay”, và thấy cầm bút cũng y như vậy. Ông cũng dẫn quan niệm cởi mở của Tô Thức:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "把笔无定法，要使虚而宽。",
"hv": "Bả bút vô định pháp, yếu sử hư nhi khoan.",
"vi": "Cầm bút không có phép nhất định, cốt sao cho rỗng mà thoáng.",
"src": "Tô Thức"
},
{
"t": "p",
"x": "Mỗi nét gồm ba nhịp **khởi bút – hành bút – thu bút**, và có một câu cần thuộc lòng của Mễ Phất:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "无垂不缩，无往不收。",
"hv": "Vô thuỳ bất súc, vô vãng bất thu.",
"vi": "Không nét buông xuống nào mà không thu ngược lên; không nét đi tới nào mà không thu về.",
"src": "Mễ Phất (theo Khương Quỳ dẫn trong «Tục thư phổ»)"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông nhắc đến “bát bệnh” của nét như đầu trâu, đuôi chuột, lưng ong, gối hạc, đốt tre, củi gãy, và lưu ý rằng «Thư phổ» của Tôn Quá Đình chưa hề nói đến “Vĩnh tự bát pháp”, nên lối tổng kết ấy có lẽ chỉ xuất hiện sau đầu đời Đường. Về kết cấu, yêu cầu đầu tiên là **trước cầu bình chính**: nắm trọng tâm thì chữ mới đứng vững. Sau đó là nguyên tắc **nhường**: ít nhường nhiều, ngắn nhường dài, hẹp nhường rộng, và nhường trên, giữa, dưới, trái, phải tuỳ chữ. Các nét chấm lặp lại không được giống nhau như quân cờ bày trên bàn. Thứ tự nét cũng cần đúng, vì sai thứ tự sẽ làm hỏng kết cấu. Ông còn dặn về **thân pháp**, tức tư thế ngồi viết, và nhắc rằng viết chữ lớn thì hai chân nên đặt so le để dồn được sức toàn thân."
},
{
"t": "h",
"x": "Bút lực, bút thế, và “pháp sống”"
},
{
"t": "p",
"x": "Bạch Tiêu nêu bốn yếu tố của nghệ thuật thư pháp là *cốt lực, hình thế, thần thái, vận vị*, và cho rằng người mới học nên lo cốt lực trước. Bút lực không phải là ấn mạnh tay. Nó giống một luồng điện chạy trong nét, thể hiện qua cách dùng **trung phong**, mà ông gọi đùa là “hiến pháp” của dụng bút. Mỗi kiểu dùng bút sai đều để lại dấu vết riêng. Bút mềm quá thì nét phù và cùn. Nhanh quá thì trơn, chậm quá thì trệ. Nghiêng quá thì mỏng, ngay đơ thì cứng. Đi cong thì răng cưa, đi thẳng tuột thì như kẻ thước. Lỗi người trẻ hay mắc là vung bút ra ở nét phẩy, nét mác cho lộ đầu lông, trong khi lẽ ra mỗi nét phải đưa ngòi đến cùng rồi hồi phong, giữ cho nét hàm súc."
},
{
"t": "p",
"x": "Từ bút pháp sinh ra **bút thế**. Đó là lúc tình cảm người viết hoà vào nét, làm kết cấu biến đổi thêm một lần nữa. Ông phân biệt rõ: nét sổ chữ 十 không được vượt ra ngoài nét ngang, nét mác chữ 人 không được chạy sang bên trái nét phẩy, đó là *định pháp*. Còn sổ hơi lệch phải, mác hơi cao hay thấp thì được phép, đó là tự do trong khuôn khổ. Bút thế, theo ông, là “tự do nhỏ trong quy tắc thống nhất”, tự do quá thì thành *dã*. Ông kết phần kỹ pháp bằng một quan niệm biện chứng: có pháp, rồi biến pháp, rồi “vô pháp”, và vô pháp vẫn sinh ra từ hữu pháp. Ví dụ ông đưa ra rất dễ hiểu: tập binh thì phải nghiêm, nghỉ, đều bước, nhưng ra trận mà vẫn nghiêm nghỉ thì hỏng. Ông cũng giải mã các truyền thuyết thần bí về chuyện truyền bút pháp, như thần tiên trao cho Thái Ung hay Chung Dao đào mộ Vi Đản, và kết luận rằng “bút pháp” rốt cuộc chỉ là kinh nghiệm về nét, kết cấu và dụng bút mà ai chịu khó cũng nắm được."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Miêu hồng",
"zh": "描红",
"vi": "Tô bằng mực đen lên chữ mẫu in đỏ; bước đầu của lối dạy cổ truyền."
},
{
"hv": "Ánh cách / Thoát cách",
"zh": "映格 / 脱格",
"vi": "Đặt giấy mỏng lên mẫu để viết theo, rồi viết rời mẫu từng phần."
},
{
"hv": "Lâm thiếp",
"zh": "临帖",
"vi": "Nhìn mẫu bia thiếp mà viết theo, giai đoạn học chuyên sâu."
},
{
"hv": "Bối lâm",
"zh": "背临",
"vi": "Lâm thuộc lòng, không nhìn mẫu."
},
{
"hv": "Chỉ thực chưởng hư",
"zh": "指实掌虚",
"vi": "Ngón tay chắc, lòng bàn tay rỗng; yêu cầu cơ bản khi cầm bút."
},
{
"hv": "Trung phong",
"zh": "中锋",
"vi": "Giữ đầu ngòi đi giữa nét, nền tảng của bút lực."
},
{
"hv": "Bút thế",
"zh": "笔势",
"vi": "Đà và thế của bút, sinh ra từ bút pháp đã thuần thục cộng với tình ý người viết."
},
{
"hv": "Cửu cung cách / Mễ tự cách",
"zh": "九宫格 / 米字格",
"vi": "Ô chín ô giúp định vị nét; ô chữ mễ giúp tìm trọng tâm và độ chặt."
},
{
"hv": "Hình thần kiêm đắc",
"zh": "形神兼得",
"vi": "Lâm được cả hình dáng lẫn thần thái của mẫu."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Bạch Tiêu",
"zh": "白蕉",
"years": "1907–1969",
"note": "Thư hoạ gia Thượng Hải, chuyên hành thư dòng Nhị Vương và tranh lan; tác giả bài giảng."
},
{
"name": "Mễ Phất",
"zh": "米芾",
"years": "1051–1107, đời Tống",
"note": "Một trong Tống tứ gia, nổi tiếng chăm lâm cổ thiếp, tự gọi chữ mình là “tập tự”."
},
{
"name": "Hoàng Đình Kiên",
"zh": "黄庭坚",
"years": "1045–1105, đời Tống",
"note": "Hiệu Sơn Cốc, thi nhân và thư gia lớn đời Tống."
},
{
"name": "Triệu Mạnh Phủ",
"zh": "赵孟頫",
"years": "1254–1322, đời Nguyên",
"note": "Thư hoạ gia đứng đầu đời Nguyên, chủ trương phục cổ theo Tấn Đường."
},
{
"name": "Trương Húc",
"zh": "张旭",
"years": "khoảng 675–750, đời Đường",
"note": "“Trương điên”, bậc thầy cuồng thảo; ngộ bút pháp từ múa kiếm và cảnh tranh đường."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Bước miêu hồng và điền hắc rèn cho người mới học những kỹ năng gì mà thầy không cần giảng trước?",
"Trình bày nguyên tắc “ba định”. Vì sao Bạch Tiêu cho rằng “định thầy” là quan trọng nhất, và ông có ý kiến gì về việc chỉ học Nhan, Liễu?",
"Mô tả ba cửa ải của người học chữ. Bạn đang ở cửa ải nào, và nên làm gì khi “đụng tường”?",
"Giải thích hai lối học “con giun” và “con ong”, và mối quan hệ giữa chuyên với bác.",
"Phân biệt “định pháp” với “bút thế” qua ví dụ chữ 十 và chữ 人."
]
}
]
},
{
"id": "c03",
"no": "Bài 3",
"title": "Trích giải ba mươi sáu phép kết thể của Âu Dương",
"titleZh": "欧阳结体三十六法摘录简释",
"author": "Chúc Gia",
"pages": "33–42",
"summary": "Chúc Gia chọn hai mươi điều trong «Kết thể tam thập lục pháp» tương truyền của Âu Dương Tuân, giải nghĩa từng điều cho người mới học, rồi nhắc rằng đây chỉ là bậc thang ban đầu. Tay đã thuần và lâm bia nhiều thì phải biết vượt khỏi chúng.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Âu Dương Tuân (557–641) là bậc thầy khải thư đầu đời Đường, làm chức Thái tử suất canh lệnh nên còn được gọi là Âu Dương Suất Canh. Chữ ông nổi tiếng nghiêm cẩn, hiểm tuấn, với «Cửu Thành cung lễ tuyền minh» là mẫu mực. Bộ «Ba mươi sáu phép kết thể» mang tên ông được lưu truyền qua nhiều tuyển tập đời sau. Chúc Gia (1899–1995), một nhà giáo và nhà lý luận thư pháp, dùng bản hai mươi điều trong «Thư pháp tuý ngôn» do một người Gia Hưng đời Minh biên tập, rồi giải thích bằng lời giản dị và thêm phần “Gia án” (lời bàn của Gia). Bản thân Chúc Gia cũng nghi ngờ: có lẽ Âu Dương Tuân chỉ để lại tên các điều, phần giải thích là người đời sau thêm vào. Lý do là trong lời giải có nhắc đến chính bia «Lễ tuyền minh» của Âu và cả lời của Tô Thức đời Tống. Vì vậy, nên xem các điều này là kinh nghiệm kết cấu khải thư được đúc kết qua nhiều thế hệ, gắn với tên Âu Dương Tuân."
},
{
"t": "p",
"x": "Bài giảng này không đi lần lượt từng điều. Hai mươi phép được gom thành bốn nhóm vấn đề mà người tập khải thư nào cũng phải giải quyết: **đứng vững**, **chia khoảng trống**, **nối mạch**, và **biết biến báo**. Phần nguyên văn cổ được trích để bạn tra cứu. Phần giải thích là cách hiểu của bài giảng, có tham khảo ý kiến Chúc Gia."
},
{
"t": "h",
"x": "Nhóm 1 – Chữ phải đứng vững: trọng tâm, chống đỡ, cao thấp"
},
{
"t": "p",
"x": "Một chữ khải trước hết phải “đứng” được như một người đứng thẳng. Phép **Thiên trắc** (lệch nghiêng) dạy rằng không phải chữ nào cũng ngay ngắn. Có chữ trọng tâm lệch phải như 心, 衣, có chữ lệch trái như 夕, 少, có chữ hình ngay mà thế lệch như 女, 不. Người viết phải theo thế của chữ mà dựng hình:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "字之正者固多，若有偏侧欹斜，亦当随其字势结体。……字法所谓偏者正之，正者偏之，又其妙也。",
"hv": "Tự chi chính giả cố đa, nhược hữu thiên trắc khi tà, diệc đương tuỳ kỳ tự thế kết thể. … Tự pháp sở vị thiên giả chính chi, chính giả thiên chi, hựu kỳ diệu dã.",
"vi": "Chữ ngay ngắn vốn nhiều, nhưng nếu có chữ lệch nghiêng thì cũng phải theo thế của chữ mà dựng hình. … Phép viết chữ nói: chữ lệch thì làm cho ngay, chữ ngay thì làm cho lệch, ấy lại là chỗ huyền diệu.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» (tương truyền Âu Dương Tuân) · Thiên trắc"
},
{
"t": "p",
"x": "Câu “lệch thì làm cho ngay, ngay thì làm cho lệch” là chìa khoá. Chữ lệch phải được giữ trọng tâm để không đổ, còn chữ quá ngay thì cần một chút nghiêng để có sức sống. Với các chữ độc thể (không ghép từ hai bộ phận) như 可, 下, 永, 亭, 寧, 丁, 千, 弓, phép **Xanh trụ** (chống đỡ) yêu cầu có một nét làm cột chống:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "字之独立者，必得撑拄，然后劲健可观。",
"hv": "Tự chi độc lập giả, tất đắc xanh trụ, nhiên hậu kính kiện khả quan.",
"vi": "Chữ đứng một mình thì phải có chỗ chống đỡ, sau đó mới cứng cáp đáng xem.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» · Xanh trụ"
},
{
"t": "p",
"x": "Chúc Gia lưu ý rằng những chữ này thường nặng trên nhẹ dưới, nên nét sổ hay nét móc cuối cùng phải thật vững. Phép **Cao đê trường đoản** cảnh báo bệnh *đơn kiên* (vai lệch): chữ bên trái ngắn bên phải dài thì nên bằng nhau ở phía trên, bên trái dài bên phải ngắn thì nên bằng nhau ở phía dưới. Phép **Khiêu** (vươn bù) nói đến những chữ một bên nhiều nét thì bên ít nét phải vươn ra cho cân. Nhưng Chúc Gia cũng chỉ ra rằng bia Hán như «Trương Thiên bi», «Hiệu quan bi», hay bia Bắc Nguỵ «Thạch Môn minh» đều có chữ làm ngược quy tắc mà vẫn đẹp. Tay mạnh, bút thuần thì có thể lấy nghiêng làm ngay, miễn là không mất trọng tâm."
},
{
"t": "h",
"x": "Nhóm 2 – Chia khoảng trống: tránh, nhường, bù, bao"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhóm thứ hai bàn về cách phân bố đen và trắng trong một ô chữ. Phép đứng đầu là **Tị tựu** (tránh và tới):"
},
{
"t": "quote",
"zh": "避密就疏，避险就易，避远就近，欲其彼此映带得宜。",
"hv": "Tị mật tựu sơ, tị hiểm tựu dị, tị viễn tựu cận, dục kỳ bỉ thử ánh đới đắc nghi.",
"vi": "Tránh chỗ dày mà tới chỗ thưa, tránh chỗ hiểm mà tới chỗ dễ, tránh chỗ xa mà tới chỗ gần, cốt cho các phần soi chiếu và nối kết với nhau thích đáng.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» · Tị tựu"
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ cổ đi kèm rất cụ thể: trong chữ 廬 có hai nét phẩy chồng nhau, phẩy trên đã nhọn thì phẩy dưới đừng nhọn giống hệt; chữ 府 thì một phẩy đi xuống, một phẩy đi sang trái; chữ 逢 thì bộ 辶 bên dưới đã kéo dài thì nét trên nên đổi thành chấm để khỏi trùng lặp. Nguyên tắc chung là *hai nét cùng loại đứng gần nhau thì phải khác nhau*."
},
{
"t": "p",
"x": "Phép **Tương nhượng** (nhường nhau) bổ sung cho Tị tựu: chữ có nhiều bộ phận thì các phần phải co giãn để không chen chúc. Chúc Gia nói rằng chữ ít nét dễ mắc bệnh rời rạc, chữ nhiều nét dễ mắc bệnh như bó củi, ngột ngạt. Chìa khoá là thu hẹp một bên, như bộ 牛 trong chữ 物 phải co thành dáng hẹp dài. Phép **Bổ không** (bù chỗ trống) bàn về những chấm nhỏ như chấm trên góc phải chữ 我, 哉, phải đặt đối với chỗ đặc ở bên trái, khác với chữ 成, 戌 vốn có góc trên để trống. Phép **Mãn bất yếu hư** (đầy, đừng để rỗng) dành cho các chữ có khung như 園, 國, 回, 四: bên trong phải đầy đặn. Phép **Bao khoả** (bao bọc) phân ra năm kiểu: bao bốn phía (園, 圃), trên bao dưới (尚, 向), dưới bao trên (幽, 山), trái bao phải (匡, 匱), phải bao trái (旬, 甸). Chúc Gia ví vỏ bao như vỏ quả: phải liền với ruột thì “khí” mới thông. Phép **Phụ lệ** (bám vào) nói rằng phần nhỏ phải tựa sát phần lớn, như chữ 形, 影, 飲, 勉 và các chữ có bộ 文, 欠, 攴."
},
{
"t": "p",
"x": "Các phép về cỡ chữ cũng thuộc nhóm này. Phép **Tiểu đại thành hình** dẫn lời Tô Thức:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "大字难于结密而无间，小字难于宽绰而有余。",
"hv": "Đại tự nan ư kết mật nhi vô gián, tiểu tự nan ư khoan xước nhi hữu dư.",
"vi": "Chữ lớn khó ở chỗ kết cho chặt mà không hở; chữ nhỏ khó ở chỗ làm cho rộng rãi mà còn dư.",
"src": "Tô Thức, dẫn trong «Kết thể tam thập lục pháp» · Tiểu đại thành hình"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo Chúc Gia, người xưa tóm lại rằng *chữ nhỏ phải có quy mô của chữ lớn, chữ lớn phải có dáng thong dong của chữ nhỏ*. Phép **Tiểu đại, đại tiểu** khuyên co chữ lớn và nới chữ nhỏ. Tuy vậy, Chúc Gia không đồng ý ép mọi chữ bằng nhau. Chữ 日 không thể to bằng chữ 國, và các tiểu khải nổi tiếng như «Hoàng Đình kinh» hay «Lạc thần phú thập tam hành» đâu có chữ nào bằng chữ nào. Ông cho rằng lối viết đều tăm tắp là sản phẩm của khoa cử về sau. Về chữ chỗ thưa chỗ dày, ông dẫn lời Đặng Thạch Như:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "字画疏处可以走马，密处不使透风，常计白以当黑，奇趣乃出。",
"hv": "Tự hoạ sơ xứ khả dĩ tẩu mã, mật xứ bất sử thấu phong, thường kế bạch dĩ đương hắc, kỳ thú nãi xuất.",
"vi": "Chỗ thưa trong chữ có thể cho ngựa chạy, chỗ dày thì gió không lọt qua; thường tính khoảng trắng như là nét đen, thì thú vị kỳ lạ mới hiện ra.",
"src": "Đặng Thạch Như, theo Bao Thế Thần ghi trong «Nghệ chu song tiếp»"
},
{
"t": "h",
"x": "Nhóm 3 – Nối mạch: ý liền, ứng nhau, cứu nhau, chào nhau"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhóm này nói về điều khó thấy nhất: **khí mạch** giữa các nét. Phép **Ý liên** chỉ những chữ nét đứt mà ý liền như 之, 以, 心, 必, 川, 州, 水, nhất là ba chấm của 心, 必, 州. Chúc Gia mở rộng: ý liền có thể là giữa chữ trên với chữ dưới, dòng trước với dòng sau, cả bức với nhau, và “nhất bút thảo” chính là sự liền mạch kéo qua nhiều dòng. Phép **Ứng phó** đòi các nét tương ứng phải đối nhau, như hai bộ 隹 trong chữ 讎 phải có nét ngang đối nhau. Phép **Cứu ứng** là phép nói về *tư duy trước khi hạ bút*:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "凡作字，一笔才落，便当思第二三笔如何救应，如何结裹。",
"hv": "Phàm tác tự, nhất bút tài lạc, tiện đương tư đệ nhị tam bút như hà cứu ứng, như hà kết khoả.",
"vi": "Phàm viết chữ, một nét vừa hạ xuống thì phải nghĩ ngay nét thứ hai, thứ ba sẽ ứng cứu ra sao, gói kết lại thế nào.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» · Cứu ứng"
},
{
"t": "p",
"x": "Chúc Gia thêm một nghĩa thực hành rất hay: “cứu” còn là khi nét đầu lỡ dài hay ngắn quá, người viết có kinh nghiệm dùng nét thứ hai, thứ ba để bù lại, và bù khéo thì có khi lại hay hơn. Phép **Triêu ấp** (hướng về nhau mà vái chào) dành cho chữ ghép hai, ba phần như 鄒, 謝, 鋤, 儲: các phần phải “ngoảnh nhìn” nhau như hai người vái chào. Phép **Đại tiểu tương thành** cho thấy một nét nhỏ có thể quyết định cả chữ: nét mác của chữ 孤, nét móc của chữ 亭, nét chấm của chữ 戈. Còn phép **Các tự thành hình** thì nói rằng mỗi bộ phận phải tự đẹp như một chữ riêng, gộp lại cũng đẹp, tách ra cũng đẹp:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "凡写字，欲其合而为一亦好，分而异体亦好，由其能各自成形故也。",
"hv": "Phàm tả tự, dục kỳ hợp nhi vi nhất diệc hảo, phân nhi dị thể diệc hảo, do kỳ năng các tự thành hình cố dã.",
"vi": "Phàm viết chữ, muốn rằng hợp lại làm một cũng đẹp, tách ra thành từng thể cũng đẹp, là vì mỗi phần đều tự thành hình được.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» · Các tự thành hình"
},
{
"t": "p",
"x": "Để diễn tả mối liên hệ tình cảm giữa các phần cao thấp không đều, Chúc Gia mượn một hình ảnh nổi tiếng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "古帖字体大小颇有相径庭者，如老翁携幼孙行，长短参差，而情意真挚，痛痒相关。",
"hv": "Cổ thiếp tự thể đại tiểu phả hữu tương kính đình giả, như lão ông huề ấu tôn hành, trường đoản sâm si, nhi tình ý chân chí, thống dưỡng tương quan.",
"vi": "Trong thiếp cổ, cỡ chữ lớn nhỏ có khi chênh nhau rất xa, như ông già dắt cháu nhỏ đi, cao thấp không đều mà tình ý thắm thiết, đau ngứa có nhau.",
"src": "Bao Thế Thần, «Nghệ chu song tiếp»"
},
{
"t": "h",
"x": "Nhóm 4 – Biết biến báo: mượn đổi, hẹp dài, và vượt khỏi luật"
},
{
"t": "p",
"x": "Phép **Tá hoán** (mượn và đổi) cho phép xê dịch hoặc dùng chung bộ phận khi chữ khó dựng. Trong «Lễ tuyền minh», chữ 祕 dùng chấm phải của bộ 示 làm luôn chấm trái của 必. Trong «Hoàng Đình kinh», bộ 山 của chữ 巍 được dời xuống góc. Các chữ như 蘇 hay 秋 có thể đổi chỗ bộ 禾 sang phải hoặc trái, chữ 鵝 có thể đặt 我 lên đầu 鳥. Chúc Gia ghi nhận rằng thư gia xưa ai cũng đọc «Thuyết văn» nhưng không giữ khư khư «Thuyết văn» đến mức làm chết chữ. Ông cũng dặn rằng biến đổi phải có căn cứ, đừng bịa ra hình chữ quá xa lạ."
},
{
"t": "p",
"x": "Phép **Biển** (hẹp) là điều gắn rõ nhất với phong cách Âu Dương Tuân:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "学欧书者易于作字狭长，故此法欲其结束整齐，收敛紧密，排叠次第，则有老气。《书谱》所谓“密为老气”，此所以贵于褊也。",
"hv": "Học Âu thư giả dị ư tác tự hiệp trường, cố thử pháp dục kỳ kết thúc chỉnh tề, thu liễm khẩn mật, bài điệp thứ đệ, tắc hữu lão khí. «Thư phổ» sở vị “mật vi lão khí”, thử sở dĩ quý ư biển dã.",
"vi": "Người học chữ Âu dễ viết chữ hẹp và dài, cho nên phép này muốn chữ được buộc gọn ngay ngắn, thu lại chặt chẽ, xếp lớp có thứ tự, thì có vẻ già dặn. «Thư phổ» nói “chặt thì thành già dặn”, ấy là lý do quý cái hẹp.",
"src": "«Kết thể tam thập lục pháp» · Biển"
},
{
"t": "p",
"x": "Ở đây Chúc Gia có một nhận xét đáng suy nghĩ. Vẻ “già” không đến từ hình chữ hẹp dài, mà đến từ sức cổ tay và lối đi bút **nghịch thế sáp tiến**, tức đẩy bút tới mà có lực cản. Ngón tay yếu, bút trượt nhẹ trên mặt giấy thì dù chữ có hẹp dài cũng vẫn non."
},
{
"t": "p",
"x": "Thái độ chung của Chúc Gia với cả hai mươi phép này là: nên hiểu, không cần học thuộc. Học thuộc vừa tốn sức vừa dễ làm chết kết cấu. Ông nhắc rằng bia Lục triều không có hai chữ giống nhau dù cùng một chữ, và hai mươi chữ 之 trong «Lan Đình tự» chữ nào cũng khác. Với học viên, cách dùng tốt nhất là xem các phép như **danh mục chẩn đoán**: viết xong một chữ thấy chưa ổn thì đối chiếu xem lỗi thuộc nhóm nào (đứng không vững, khoảng trống phân bố sai, đứt mạch, hay cứng nhắc), rồi quay lại bia mẫu để tìm cách giải. Các điều này viết cho chữ Hán, nhưng hầu hết nguyên tắc như tránh trùng lặp, nhường nhau, bộ phận nhỏ dựa vào bộ phận lớn, nét đầu định hướng nét sau đều dùng được khi xếp chữ Quốc ngữ thành khối trong thư pháp Việt."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Kết thể",
"zh": "结体",
"vi": "Cách dựng hình một chữ từ các nét và bộ phận; còn gọi kết cấu, kết tự, gian giá."
},
{
"hv": "Tị tựu",
"zh": "避就",
"vi": "Tránh chỗ dày, chỗ hiểm, chỗ xa; tới chỗ thưa, chỗ dễ, chỗ gần."
},
{
"hv": "Thiên trắc",
"zh": "偏侧",
"vi": "Chữ có thế lệch nghiêng; phải theo thế chữ mà giữ trọng tâm."
},
{
"hv": "Xanh trụ",
"zh": "撑拄",
"vi": "Nét làm cột chống cho chữ độc thể đứng vững."
},
{
"hv": "Tương nhượng",
"zh": "相让",
"vi": "Các bộ phận co giãn nhường nhau để chữ không chen chúc."
},
{
"hv": "Cứu ứng",
"zh": "救应",
"vi": "Nét sau đáp ứng và bù đắp nét trước; ý có trước nét bút."
},
{
"hv": "Triêu ấp",
"zh": "朝揖",
"vi": "Các bộ phận hướng về nhau như vái chào, tạo sự gắn bó."
},
{
"hv": "Tá hoán",
"zh": "借换",
"vi": "Mượn chung nét hoặc đổi chỗ bộ phận khi chữ khó dựng."
},
{
"hv": "Đơn kiên",
"zh": "单肩",
"vi": "Bệnh vai lệch: hai bên chữ không bằng nhau ở đúng chỗ."
},
{
"hv": "Mật vi lão khí",
"zh": "密为老气",
"vi": "Chặt chẽ thì thành vẻ già dặn (ý từ «Thư phổ»)."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Âu Dương Tuân",
"zh": "欧阳询",
"years": "557–641, đầu đời Đường",
"note": "Bậc thầy khải thư, tác giả «Cửu Thành cung lễ tuyền minh»; tên ông gắn với bộ ba mươi sáu phép kết thể."
},
{
"name": "Chúc Gia",
"zh": "祝嘉",
"years": "1899–1995",
"note": "Nhà giáo, nhà lý luận thư pháp, đề cao bi học; tác giả phần giải thích."
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Nghệ chu song tiếp», lý luận gia chủ chốt của bi học."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Nêu nguyên lý “thưa cho ngựa chạy, dày gió không lọt”, “tính trắng như đen”."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Câu “lệch thì làm cho ngay, ngay thì làm cho lệch” có nghĩa gì? Hãy tìm hai chữ trong mẫu bạn đang tập để minh hoạ.",
"Giải thích phép Tị tựu qua ví dụ chữ 廬 và 逢. Nguyên tắc chung ở đây là gì?",
"Phép Cứu ứng có hai nghĩa theo cách hiểu của Chúc Gia. Đó là hai nghĩa nào?",
"Theo Chúc Gia, vẻ “già dặn” của chữ Âu thực ra đến từ đâu? Vì sao chỉ viết chữ hẹp dài là chưa đủ?",
"Chọn ba phép trong bài và giải thích cách áp dụng chúng khi xếp một chữ Quốc ngữ thành khối vuông."
]
}
]
},
{
"id": "c04",
"no": "Bài 4",
"title": "“Vi” và “Hoà” – ghi chép khi đọc Thư phổ",
"titleZh": "“违”与“和”——读《书谱》札记",
"author": "Kim Học Trí",
"pages": "43–49",
"summary": "Từ tám chữ “vi nhi bất phạm, hoà nhi bất đồng” trong «Thư phổ» của Tôn Quá Đình, Kim Học Trí phân tích quy luật cái đẹp hình thức trong thư pháp. Khác biệt (vi) và hài hoà (hoà) phải nương vào nhau, để tránh được cả hai cực là hỗn loạn và đơn điệu.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "«Thư phổ» (năm 687) của Tôn Quá Đình đời Đường là một trong những trước tác lý luận thư pháp sâu sắc và có hệ thống nhất thời cổ. Kim Học Trí, nhà mỹ học nghệ thuật ở Tô Châu, chỉ chọn một câu trong đó làm trục cho cả bài. Theo ông, câu này không chỉ là kinh nghiệm kết thể và chương pháp, mà là một khái quát triết học về cái đẹp hình thức của mọi nghệ thuật. Đây là đoạn nguyên văn:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "至若数画并施，其形各异；众点齐列，为体互乖。一点成一字之规，一字乃终篇之准。违而不犯，和而不同。",
"hv": "Chí nhược sổ hoạch tịnh thi, kỳ hình các dị; chúng điểm tề liệt, vi thể hỗ quai. Nhất điểm thành nhất tự chi quy, nhất tự nãi chung thiên chi chuẩn. Vi nhi bất phạm, hoà nhi bất đồng.",
"vi": "Còn như nhiều nét cùng đặt bên nhau thì hình mỗi nét phải khác; nhiều chấm cùng xếp hàng thì thể của chúng phải trái nhau. Một chấm làm khuôn phép cho cả chữ, một chữ làm chuẩn mực cho cả thiên. Khác nhau mà không xung phạm, hài hoà mà không giống hệt.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "h",
"x": "Nguồn gốc triết học của “hoà nhi bất đồng”"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả chỉ ra rằng Tôn Quá Đình không tự nghĩ ra cặp khái niệm “hoà” và “đồng”. Từ thời Xuân Thu, các nhà tư tưởng đã phân biệt hai chữ này rất rõ. Trong «Quốc ngữ», Sử Bá nước Trịnh phản đối việc “bỏ hoà mà lấy đồng”. Ông lập luận rằng chỉ có một thứ thì không thể thành cái đẹp:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫和实生物，同则不继。……声一无听，物一无文。",
"hv": "Phù hoà thực sinh vật, đồng tắc bất kế. … Thanh nhất vô thính, vật nhất vô văn.",
"vi": "Hoà thì thật sự sinh ra muôn vật, đồng thì không nối tiếp được. … Chỉ một âm thì chẳng có gì để nghe, chỉ một vật thì chẳng thành vẻ đẹp văn sức.",
"src": "«Quốc ngữ · Trịnh ngữ», lời Sử Bá"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo «Tả truyện», Án Anh nước Tề cũng lấy âm nhạc làm ví dụ. Theo ông, “hoà” là sự bổ trợ lẫn nhau của lớn nhỏ, dài ngắn, nhanh chậm, cứng mềm, cao thấp, thưa dày; còn “đồng” là chỉ lặp lại một thứ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "若以水济水，谁能食之？若琴瑟之专一，谁能听之？同之不可也如是。",
"hv": "Nhược dĩ thuỷ tế thuỷ, thuỳ năng thực chi? Nhược cầm sắt chi chuyên nhất, thuỳ năng thính chi? Đồng chi bất khả dã như thị.",
"vi": "Nếu lấy nước nêm vào nước thì ai ăn được? Nếu đàn cầm đàn sắt chỉ gảy một âm thì ai nghe được? Cái “đồng” không thể chấp nhận được là như thế.",
"src": "«Tả truyện · Chiêu công năm thứ hai mươi», lời Án Anh"
},
{
"t": "p",
"x": "Công của Tôn Quá Đình là đưa tư tưởng ấy vào thư pháp và thêm một vế mới là **“vi”** (trái, khác). Vế “hoà nhi bất đồng” vốn đã có sẵn. Vế “vi nhi bất phạm” thì nhấn mạnh rằng khác biệt cũng có giới hạn của nó. Như vậy hai vế canh chừng lẫn nhau: một vế ngăn sự hài hoà trượt thành giống hệt, vế kia ngăn sự khác biệt trượt thành hỗn loạn."
},
{
"t": "h",
"x": "“Một chấm làm khuôn cho cả chữ”: cái hoà từ nét đầu tiên"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, nhiều người nói đến sự thống nhất trong kết thể và chương pháp nhưng nói quá trừu tượng. Tôn Quá Đình thì cụ thể: nét đầu tiên của một chữ, chẳng hạn một chấm, đặt ra “gen” cho những nét sau. Cách nhập bút, chuyển bút, hồi bút và hình dáng của nó định hướng to nhỏ, thô mảnh, tàng lộ, vuông tròn của cả chữ. Tương tự, chữ đầu tiên của bức đặt ra phong cách cho toàn thiên, như *motif* mở đầu quyết định giọng điệu, giai điệu và tiết tấu của cả bản nhạc. Tác giả minh hoạ bằng chữ trong «Huyền Bí tháp» của Liễu Công Quyền. Ở chữ 宗, ba chấm sau và cả những chỗ chuyển gấp của nét móc đều mang ý tượng của chấm đầu. Ở chữ 書, nét ngang đầu khởi vuông, kết có ngừng, và các nét ngang sau đều tiếp tục hình thái ấy."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người tập, đây là lời khuyên rất thực tế. Nét đầu tiên của một chữ, và chữ đầu tiên của một bức, nên được viết với sự chú tâm cao nhất. Những gì đến sau hãy *lắng nghe* nó, đừng phá vỡ nó."
},
{
"t": "h",
"x": "Cái “vi”: khác biệt là sự sống của chữ"
},
{
"t": "p",
"x": "Hài hoà thôi thì chưa đủ. Tôn Quá Đình đòi sự biến hoá ở mọi cấp độ, kể cả trong một nét đơn lẻ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "一画之间，变起伏于锋杪；一点之内，殊衄挫于豪芒。",
"hv": "Nhất hoạch chi gian, biến khởi phục ư phong miểu; nhất điểm chi nội, thù nục toả ư hào mang.",
"vi": "Trong một nét, đầu ngòi phải biến hoá lên xuống; trong một chấm, nơi chót lông phải khác nhau ở những lần dừng và gập bút.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ở cấp độ chữ, tác giả phân tích chữ 達 trong «Huyền Bí tháp». Mấy nét ngang song song có dài ngắn, thô mảnh, ngửa úp khác nhau, và còn tương phản với nét mác bằng to khoẻ hơi nghiêng ở cuối. Ông cũng phân tích chữ 州 của Triệu Mạnh Phủ, nơi ba nét sổ khi dài khi ngắn, khi cong khi thẳng, hướng và bối có tình. Ông mượn lời «Giới Tử viên hoạ phổ» về cách vẽ ba cây: tuy xếp như hàng nhạn, nhưng kỵ nhất là gốc và ngọn bằng nhau như bó củi. Chữ 州 viết vụng rất dễ thành “bó củi”. Ngược lại, ông so một chữ có ba nét ngang giống hệt nhau trong «Dương Đại Nhãn tạo tượng ký» với chữ 年 mà nét ngang nào cũng khác dáng, để thấy cái “đồng” làm chữ chết đi. Người xưa đã cảnh báo điều này rất gay gắt:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "若平直相似，状如算子，上下方整，前后齐平，便不是书，但得其点画耳。",
"hv": "Nhược bình trực tương tự, trạng như toán tử, thượng hạ phương chỉnh, tiền hậu tề bình, tiện bất thị thư, đãn đắc kỳ điểm hoạch nhĩ.",
"vi": "Nếu các nét ngang bằng sổ thẳng giống hệt nhau, trông như những que tính, trên dưới vuông vức, trước sau bằng phẳng, thì đó không phải là thư pháp, chỉ là có được các nét chấm nét gạch mà thôi.",
"src": "Vương Hi Chi (tương truyền), «Đề Vệ phu nhân Bút trận đồ hậu»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ở cấp độ chương pháp, cái “vi” càng quan trọng, nhất là với hành thư và thảo thư. Tác giả dẫn Khương Quỳ đời Tống:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "草书之体，如人坐卧行立，揖逊忿争，乘舟跃马，歌舞擗踊，一切变态，非苟然者。",
"hv": "Thảo thư chi thể, như nhân toạ ngoạ hành lập, ấp tốn phẫn tranh, thừa chu dược mã, ca vũ tịch dũng, nhất thiết biến thái, phi cẩu nhiên giả.",
"vi": "Thể của thảo thư giống như con người khi ngồi, nằm, đi, đứng, khi vái nhường, khi giận dữ tranh giành, khi đi thuyền, phi ngựa, khi ca múa, khi đấm ngực giậm chân; mọi biến thái ấy đều không phải ngẫu nhiên mà có.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ kinh điển nhất là «Lan Đình tự» của Vương Hi Chi. Hà Diên Chi đời Đường ghi lại:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "凡二十八行，三百二十四字，有重者皆构别体，就中“之”字最多，乃有二十许字，变转悉异，遂无同者。",
"hv": "Phàm nhị thập bát hàng, tam bách nhị thập tứ tự, hữu trùng giả giai cấu biệt thể, tựu trung “chi” tự tối đa, nãi hữu nhị thập hử tự, biến chuyển tất dị, toại vô đồng giả.",
"vi": "Tất cả hai mươi tám dòng, ba trăm hai mươi bốn chữ; chữ nào lặp lại đều được dựng theo thể khác; trong đó chữ “chi” nhiều nhất, có đến hơn hai mươi chữ, biến chuyển đều khác, rốt cuộc không có chữ nào giống chữ nào.",
"src": "Hà Diên Chi, «Lan Đình ký»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ ngược lại là **quán các thể** đời Thanh: đen, vuông, bóng, thẳng, “đồng” mà không “vi”, nên đơn điệu và mất giá trị nghệ thuật."
},
{
"t": "h",
"x": "“Vi nhi bất phạm”: giới hạn của khác biệt, và phổ phong cách"
},
{
"t": "p",
"x": "Khác biệt quá mức sẽ phá vỡ sự thống nhất. Vì vậy mỗi nét, mỗi chữ dù khác nhau vẫn phải phục tùng phong cách chung, không được vì cái riêng mà “phạm” đến toàn cục. Tám chữ của Tôn Quá Đình phủ định cùng lúc hai cực là **hỗn loạn** và **đơn điệu**. Giữa hai cực ấy, “vi” và “hoà” có thể kết hợp theo vô số tỉ lệ, và mỗi tỉ lệ cho ra một phong cách."
},
{
"t": "p",
"x": "Đây là phần có ích nhất của bài, vì nó cho ta một chiếc thước để đặt các mẫu chữ lên mà so. Trong khải thư, nếu «Huyền Bí tháp» của Liễu Công Quyền nghiêng về “vi”, thì «Ma Cô tiên đàn ký» của Nhan Chân Khanh nghiêng về “hoà”: ba nét sổ của chữ 山 ít chênh lệch, hai bên chữ 記 khá cân, tạo nên vẻ đoan trang, khoáng đạt. Xét theo thể chữ, hành và thảo nghiêng về “vi”, còn triện, lệ, khải nghiêng về “hoà”, dù trong mỗi thể lại có sự khác nhau. Trong kim thảo, Trương Húc và Hoài Tố nghiêng về “vi”, «Thập thất thiếp» của Vương Hi Chi nghiêng về “hoà”. Với triện thư, tác giả dẫn Khang Hữu Vi:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "钟鼎及籀字，皆在方圆之间，形体或正或斜，各尽物形，奇古生动，章法亦复落落，若星辰丽天，皆有奇致。秦分裁为整齐，形体增长，始变古矣。",
"hv": "Chung đỉnh cập Trứu tự, giai tại phương viên chi gian, hình thể hoặc chính hoặc tà, các tận vật hình, kỳ cổ sinh động, chương pháp diệc phục lạc lạc, nhược tinh thần lệ thiên, giai hữu kỳ trí. Tần phân tài vi chỉnh tề, hình thể tăng trường, thuỷ biến cổ hĩ.",
"vi": "Chữ trên chuông đỉnh và chữ Trứu đều nằm giữa vuông và tròn, hình thể khi ngay khi nghiêng, mỗi chữ trọn vẹn dáng vật, kỳ cổ mà sinh động; chương pháp cũng thưa thoáng như sao sáng trên trời, đều có vẻ lạ. Đến chữ của nhà Tần thì cắt cho ngay ngắn, hình thể dài ra, bắt đầu đổi khác lối xưa.",
"src": "Khang Hữu Vi, «Quảng nghệ chu song tiếp»"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả cũng nhắc mặt âm của «Lễ khí bi» đời Hán, nơi chữ nào cũng mang ý riêng, phá vỡ khuôn dẹt đều của lệ thư. Ông dẫn Thang Lâm Sơ đời Minh: hình chữ vốn có dài ngắn, rộng hẹp, lớn nhỏ, phồn giản, không thể ép bằng nhau, và chỉ cần mỗi chữ theo bản thể mà trọn vẹn hình thế thì dù chữ chữ khác hình, dòng dòng khác vẻ vẫn tự nhiên. Ông đồng tình với Khương Quỳ khi phản đối quan niệm “chân thư lấy bình chính làm hay”, nhưng cho rằng Khương Quỳ phủ nhận cả khải thư đời Đường là thiên lệch. Theo ông, chương pháp khải thư rốt cuộc vẫn lấy hài hoà làm chính. Ở đầu kia của phổ là Trịnh Bản Kiều với lối “lục phân bán thư”: trộn khải, lệ, hành, thảo, triện, đem cả bút pháp vẽ lan trúc vào chữ, và tự nhận “càng không ngay ngắn càng thấy hay”. Người ta gọi lối ấy là “quái”, nhưng tác giả cho rằng nó vẫn chưa vượt qua lằn ranh “phạm”, nên vẫn là một phong cách đứng được."
},
{
"t": "h",
"x": "Áp dụng vào bàn tập"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài viết khép lại bằng ý: chỗ khác nhau giữa *nghệ thuật thư pháp* và *viết chữ* là ở chỗ có hay không có cái đẹp hình thức và thần thái bên trong, và “vi nhi bất phạm, hoà nhi bất đồng” là then chốt của cái đẹp ấy. Có thể biến tám chữ này thành ba câu tự hỏi mỗi khi xem lại bài tập. *Nét đầu có dẫn dắt được cả chữ không?* *Các nét cùng loại đứng gần nhau đã khác nhau chưa?* *Có nét nào khác đến mức lạc khỏi phong cách chung không?* Khi sáng tác một bức chữ Quốc ngữ nhiều chữ, cũng có thể chủ động chọn vị trí của bức trên phổ “vi – hoà”. Một bức chân thư nghiêm trang nên nghiêng về hoà, một bức thảo phóng khoáng nên nghiêng về vi, nhưng không bức nào được rơi vào một trong hai cực."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Vi",
"zh": "违",
"vi": "Sự khác biệt, trái nhau, so le giữa các nét, các chữ; nguồn sinh động."
},
{
"hv": "Hoà",
"zh": "和",
"vi": "Sự hài hoà, thống nhất của toàn thể."
},
{
"hv": "Đồng",
"zh": "同",
"vi": "Giống hệt, lặp lại một kiểu; cái hoà bị thoái hoá thành đơn điệu."
},
{
"hv": "Phạm",
"zh": "犯",
"vi": "Xung phạm, phá vỡ toàn cục; cái vi bị đẩy quá mức."
},
{
"hv": "Hỗ quai",
"zh": "互乖",
"vi": "Trái nhau với nhau; các chấm cùng hàng phải khác thể."
},
{
"hv": "Chương pháp",
"zh": "章法",
"vi": "Cách bố cục toàn bức: quan hệ giữa các chữ, các dòng, khoảng trắng."
},
{
"hv": "Bố bạch",
"zh": "布白",
"vi": "Cách phân bố khoảng trắng trong chữ và trong bức."
},
{
"hv": "Quán các thể",
"zh": "馆阁体",
"vi": "Lối chữ khoa cử đời Minh Thanh: đen, vuông, bóng, thẳng, đều tăm tắp."
},
{
"hv": "Toán tử",
"zh": "算子",
"vi": "Que tính; hình ảnh các nét giống hệt nhau, xếp đều như que."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Tôn Quá Đình",
"zh": "孙过庭",
"years": "khoảng 646–691, đời Đường",
"note": "Tác giả «Thư phổ», đồng thời là thảo thư gia theo dòng Nhị Vương."
},
{
"name": "Liễu Công Quyền",
"zh": "柳公权",
"years": "778–865, đời Đường",
"note": "Khải thư gia, cùng Nhan Chân Khanh được gọi là “Nhan cân Liễu cốt”; tác giả «Huyền Bí tháp bi»."
},
{
"name": "Khương Quỳ",
"zh": "姜夔",
"years": "khoảng 1155–1221, đời Nam Tống",
"note": "Thi nhân, nhạc gia, tác giả «Tục thư phổ»."
},
{
"name": "Hà Diên Chi",
"zh": "何延之",
"years": "đời Đường",
"note": "Tác giả «Lan Đình ký», ghi lại lai lịch bản «Lan Đình tự»."
},
{
"name": "Trịnh Bản Kiều",
"zh": "郑板桥",
"years": "1693–1765, đời Thanh",
"note": "Tên thật Trịnh Tiếp, một trong “Dương Châu bát quái”, sáng tạo “lục phân bán thư”."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"“Hoà” và “đồng” khác nhau thế nào theo Sử Bá và Án Anh? Tôn Quá Đình đã thêm điều gì vào cặp khái niệm cổ này?",
"Câu “một chấm làm khuôn cho cả chữ, một chữ làm chuẩn cho cả thiên” gợi ý gì về cách bạn viết nét đầu và chữ đầu của một bức?",
"Vì sao chữ 州 viết vụng dễ thành “bó củi”? Hãy nêu cách tạo “vi” cho ba nét sổ của chữ này.",
"Đặt «Huyền Bí tháp», «Ma Cô tiên đàn ký», «Thập thất thiếp» và chữ của Hoài Tố lên phổ “vi – hoà” và giải thích.",
"Theo tác giả, vì sao chữ của Trịnh Bản Kiều dù “quái” vẫn chưa phạm vào lằn ranh “phạm”?"
]
}
]
},
{
"id": "c05",
"no": "Bài 5",
"title": "Bàn về cầm bút và vận bút",
"titleZh": "关于笔的执使",
"author": "Hoàng Ỷ",
"pages": "50–65",
"summary": "Hoàng Ỷ chia dụng bút làm hai việc là “chấp” (cầm) và “sử” (dùng). Ông giải thích lại phép “bát tự bát đăng” và nguyên tắc chỉ thực chưởng hư, rồi phân tích sáu cặp đối lập khi vận bút: khởi–thu, trì–tốc, tàng–lộ và phương–viên, khinh–trọng và phì–sấu, đề–đốn và chuyển–chiết, sinh–thục.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Hoàng Ỷ (1914–2005) là nhà thư pháp, nhà ngôn ngữ học ở Hà Bắc, được biết đến với lối chữ gọi là “thiết tuyến thư”. Bài này viết theo lối giảng dạy: tách việc dùng bút thành hai khâu, **chấp** (cầm bút) và **sử** (sử dụng bút). Chấp có trước, vì cầm chưa đúng thì chưa nói được chuyện dùng. Cái hay của bài là tác giả không chỉ liệt kê các phép, mà nhìn mỗi kỹ thuật như *một cặp mâu thuẫn* cần cân bằng. Người học nhờ đó hiểu vì sao phải làm thế, chứ không chỉ biết phải làm thế."
},
{
"t": "h",
"x": "Cầm chặt mà vận sống"
},
{
"t": "p",
"x": "Điểm xuất phát là giai thoại nổi tiếng về cha con họ Vương. Vương Hi Chi làm quan ở Cối Kê, Vương Hiến Chi mới bảy tám tuổi tập chữ, cha rón rén từ phía sau giật cây bút mà không rút ra được, liền khen đứa bé sau này sẽ nổi danh. Người ta thường dùng chuyện này để chứng minh rằng phải cầm bút thật chặt. Tác giả đồng ý rằng cổ nhân chủ trương cầm chắc, nhưng nhấn mạnh rằng chặt chỉ là tương đối. Cầm chết cứng thì cổ tay cũng chết theo, không chuyển đổi được. Ông dẫn câu mà ông coi là giải quyết tận gốc vấn đề:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "大要执之欲紧，运之欲活。",
"hv": "Đại yếu chấp chi dục khẩn, vận chi dục hoạt.",
"vi": "Đại để: cầm thì muốn chặt, vận thì muốn sống.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông thẳng thắn gạt bỏ các phép cầm bút “lạ”: hồi uyển (bẻ cổ tay quặt vào trong), nắm cả nắm tay, thậm chí treo cánh tay bằng dây như đẩy cối xay. Theo ông, những lối ấy hoặc trái sinh lý bàn tay, hoặc chỉ là trò làm màu của giới giang hồ. Muốn treo tay thì phải luyện sức cánh tay, chứ không phải nhờ sợi dây."
},
{
"t": "h",
"x": "Phép “bát đăng”: tám động tác của năm ngón"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần cầm bút xoay quanh phép **bạt đăng**. Tương truyền Lục Hi Thanh đời Đường nêu năm chữ *ấn, áp, câu, cách, để*. Lý Dục đời Nam Đường thêm *đạo, tống* thành bảy chữ. Về sau có người thêm chữ *cự*, thành tám chữ: **ấn, áp, câu, yết, để, cự, đạo, tống**. Tác giả đọc lại từng câu giải thích cổ và chỉnh lại những chỗ dễ hiểu sai. Có thể tóm cách đọc của ông như sau:"
},
{
"t": "p",
"x": "- **Ấn và áp** do ngón cái và ngón trỏ đảm nhiệm, hai ngón “chủ lực”. Ngón cái đè vào phía sau bên trái thân bút, đầu ngón trỏ ép vào phía trước bên phải, hai lực đối nhau giữ chặt cán bút. “Dụng lực dục trực” (dùng lực muốn thẳng) nghĩa là lực hướng thẳng vào cán, chứ không phải duỗi thẳng ngón cái; trái lại, đốt giữa ngón cái còn hơi cong.\n- **Câu và yết** là ngón giữa móc cán bút từ phía trước, ngón áp út dùng chỗ giáp giữa móng và thịt đẩy từ phía sau. **Để và cự** chỉ là cùng cặp lực ấy nhìn từ phía ngón giữa và phía ngón áp út. Hai ngón này “chủ vận chuyển”, thể hiện rõ nhất ở những chỗ chuyển gấp và vòng tròn.\n- **Đạo và tống** gán cho ngón út nhiệm vụ dẫn và đẩy ngón áp út qua phải, qua trái. Tác giả nhận xét thẳng rằng ngón út thật ra chỉ hỗ trợ rất ít."
},
{
"t": "p",
"x": "Kết luận của ông: tám động tác không đứng riêng mà đối nhau, bổ trợ nhau, *tìm cái sống trong cái cố định*. Ngón cái đặt đúng vào giữa hai điểm lực của ngón trỏ và ngón giữa thì cán bút đứng thẳng và yên, cổ nhân gọi là **quản định**. Về chữ “đăng”, ông theo cách giải của Lâm Uẩn đời Đường:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "镫，马镫也。笔管直则虎口间空圆，如马镫也。足踏马镫浅，则易转运；手执笔管亦欲其浅，则易转动矣。",
"hv": "Đăng, mã đăng dã. Bút quản trực tắc hổ khẩu gian không viên, như mã đăng dã. Túc đạp mã đăng thiển, tắc dị chuyển vận; thủ chấp bút quản diệc dục kỳ thiển, tắc dị chuyển động hĩ.",
"vi": "Đăng là bàn đạp ngựa. Cán bút thẳng thì khoảng hổ khẩu rỗng tròn như bàn đạp ngựa. Chân đạp bàn đạp nông thì dễ xoay chuyển; tay cầm cán bút cũng muốn nông thì dễ chuyển động.",
"src": "Lâm Uẩn, «Bạt đăng tự» (theo «Thư uyển tinh hoa»)"
},
{
"t": "p",
"x": "Lâm Uẩn còn chép lời Lư Triệu dặn mình rằng chỉ cầu sức mạnh là không hiểu cách dùng bút: dùng sức thì bút chết. Tác giả nối thêm lời Trương Húc truyền cho Nhan Chân Khanh:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "妙在执笔，令其圆畅，勿使拘挛。",
"hv": "Diệu tại chấp bút, linh kỳ viên sướng, vật sử câu luyên.",
"vi": "Chỗ diệu nằm ở cách cầm bút: làm cho bút tròn trịa thông suốt, đừng để co quắp gò bó.",
"src": "Nhan Chân Khanh, «Thuật Trương trưởng sử bút pháp thập nhị ý»"
},
{
"t": "h",
"x": "Chỉ thực chưởng hư, độ cao cầm bút, cổ tay bằng"
},
{
"t": "p",
"x": "Yêu cầu thứ hai là **chỉ thực chưởng hư**. Theo tác giả, “thực” là bốn ngón trỏ, giữa, áp út, út khép sát nhau, và ông bổ sung một câu dễ nhớ: “bốn ngón chặt đến gió không lọt”. Các đốt giữa của bốn ngón lại cong ra ngoài, nên chính cái “thực” ấy tạo ra cái “hư” trong lòng bàn tay, “rỗng như nắm trứng”. Ông dẫn Trương Hoài Quán: bút ở đầu ngón thì lòng bàn tay rỗng, vận động thoả ý, nhảy vọt hay ngừng gập đều có sinh ý. Theo ông, chữ quan trọng nhất ở đây là **sinh ý**."
},
{
"t": "p",
"x": "Về độ cao cầm bút, cầm cao thì dễ sống, cầm thấp thì dễ chết, nhưng cầm cao quá thì mỏi và cán bút ngả nghiêng. Ông dẫn lời trong «Bút trận đồ» tương truyền của Vệ phu nhân:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "凡学书字，先学执笔。若真书，去笔头二寸一分；若行草书，去笔头三寸一分。",
"hv": "Phàm học thư tự, tiên học chấp bút. Nhược chân thư, khứ bút đầu nhị thốn nhất phân; nhược hành thảo thư, khứ bút đầu tam thốn nhất phân.",
"vi": "Phàm học viết chữ, trước hết học cầm bút. Nếu viết chân thư thì cầm cách đầu bút hai tấc một phân; nếu viết hành thảo thì cách đầu bút ba tấc một phân.",
"src": "Vệ phu nhân (tương truyền), «Bút trận đồ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, nguyên lý chân thư cầm thấp, hành thảo cầm cao là hợp lý, nhưng định chính xác đến từng phân thì gò bó. Ông đưa ra quy tắc mềm theo cỡ chữ: chữ nhỏ cầm thấp, chữ cỡ vừa (hai, ba tấc) cầm khoảng hai tấc, chữ lớn hơn thì nâng dần nhưng không quá cao. Ông cũng giải thích từ **phách khoà thư**. Theo ông, đó vốn là lối cầm bút bằng hổ khẩu (giữa ngón cái “cự phách” và ngón trỏ), các ngón ôm phần dưới cán bút để viết chữ lớn lên đá hoặc lên tường; về sau từ này thành tên gọi chung của chữ lớn."
},
{
"t": "p",
"x": "Yêu cầu thứ ba là **thủ thụ, uyển bình**: bàn tay dựng đứng, mu cổ tay song song với mặt giấy, làm nền cho việc dùng khớp cổ tay để vận bút. Ông dẫn lại Khương Quỳ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "不可以指运笔，当以腕运笔。执之在手，手不主运；运之在腕，腕不知执。",
"hv": "Bất khả dĩ chỉ vận bút, đương dĩ uyển vận bút. Chấp chi tại thủ, thủ bất chủ vận; vận chi tại uyển, uyển bất tri chấp.",
"vi": "Không được dùng ngón tay mà vận bút, phải dùng cổ tay mà vận bút. Cầm là việc của tay, tay không lo vận; vận là việc của cổ tay, cổ tay không biết cầm.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả bổ sung rằng ngón tay khi cầm vẫn có chút “vận”, chỉ là kém xa cổ tay. Ông khép phần cầm bút bằng câu của Tô Thức, “cầm bút không có phép nhất định, cốt sao cho rỗng mà thoáng”: luyện vững cơ bản rồi thì dùng phép một cách sống, không để phép trói buộc mình."
},
{
"t": "h",
"x": "Vận bút qua sáu cặp đối lập"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần “sử bút” mở bằng công thức **quản định phong chuyển**: cán bút yên thì ngòi bút xoay chuyển. Viết bằng bút lông không phải kẻ một đường, mà là tạo ra một *nét có hình tượng*. Tác giả trình bày sáu cặp quan hệ. Mỗi cặp là một mâu thuẫn, và giữa các cặp với nhau cũng có mâu thuẫn."
},
{
"t": "p",
"x": "**1. Khởi – thu.** Khởi bút đã phải nghĩ đến thu bút. Câu “vô thuỳ bất súc, vô vãng bất thu” được tác giả giải thích cụ thể: nét sổ đi xuống thì cuối nét thu ngòi ngược lên, nét ngang đi sang phải thì cuối nét thu ngòi về trái. Ông nêu thêm một mẹo cho nét lộ phong: *viết nét ngang thì hạ bút theo chiều dọc, viết nét sổ thì hạ bút theo chiều ngang*. “Trong ngang có ý dọc, trong dọc có ý ngang” thì nét luôn chừa lại khoảng dư, cho cảm giác hàm súc và có lực."
},
{
"t": "p",
"x": "**2. Trì – tốc.** Đây là chỗ tác giả bày tỏ chủ kiến mạnh nhất. Ông lần theo một truyền thống chủ trương viết chậm: Âu Dương Tuân dặn “trước hết không được vội, vội thì mất thế; sau là không được chậm, chậm thì cốt ngây”, mà chữ “trước hết” cho thấy ông nghiêng về chậm. Có câu tương truyền của Thái Ung:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "缓则滞涩，急则失其规矩。",
"hv": "Hoãn tắc trệ sáp, cấp tắc thất kỳ quy củ.",
"vi": "Chậm quá thì ứ trệ, gấp quá thì mất khuôn phép.",
"src": "Thái Ung, «Cửu thế» (tương truyền)"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả kết luận “thà chậm còn hơn nhanh”, nhất là với người mới học. Lý do là viết nhanh dễ thành *vung* bút ra bằng ngón tay, thay vì *tống* bút đến cuối nét với cán bút vẫn thẳng. Ông còn lật ngược trình tự của Khương Quỳ: Khương nói “trước phải nhanh được rồi mới chậm”, ông sửa thành “trước phải chậm rồi mới nhanh được”. Khương nói “chậm để lấy vẻ đẹp, nhanh để lấy sức”, ông cho rằng chậm là để lấy *trọng*, tức sự nặng chắc. Ông cũng dẫn Từ Thao đời Đường, người chủ trương bút phải *sáp* (có lực cản), vì không sáp thì không sinh được vẻ hiểm kính, còn trơn tuột thì thành phù hoạt và tục. Cuối cùng, ông thừa nhận thảo thư phải nhanh hơn khải thư, và dẫn những câu thơ tả Hoài Tố trong «Tự tự thiếp» như “hứng lên kêu thét dăm ba tiếng, đầy vách ngang dọc nghìn vạn chữ”."
},
{
"t": "p",
"x": "**3. Tàng – lộ, phương – viên.** Truyền thống đề cao **tàng phong**, như qua lời Trương Húc kể rằng ông nghe Chử Toại Lương nói dùng bút như “ấn ấn nê, hoạ sa” mà chưa ngộ, đến khi lấy dùi vạch lên cát bờ sông mới tin. Tác giả giải thích kỹ thuật một cách bình dị: *muốn sang phải thì trước đi sang trái, muốn xuống thì trước đi lên*, tức là **nghịch nhập bình xuất**, để ngòi bút đi giữa nét. Tàng phong tốt cho nét hồn hậu, “sức xuyên qua lưng giấy”, nhưng nếu thiếu lực tụ bên trong thì nét mềm nhũn, nhiều thịt ít xương. Ông dẫn lời Đường Thái Tông chê lối chữ “dòng dòng như giun xuân quấn, chữ chữ như rắn thu co” là vì *ác vô cốt*, ghét cái không có xương. Ngược lại với truyền thống, tác giả mạnh dạn bênh vực **lộ phong**. Ông coi lộ phong là một sáng tạo chứ không phải “dị đoan”, và lấy chữ Bắc Nguỵ làm ví dụ. Muốn lộ phong mà không thành “củi gãy” thì ngòi bút sau khi hạ phải trở về giữa nét, để đạt chuẩn *ngoài vuông trong tròn*. Ông dẫn Khương Quỳ để chốt lại:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "有锋以耀其精神，无锋以含其气味。……方者参之以圆，圆者参之以方，斯为妙矣。",
"hv": "Hữu phong dĩ diệu kỳ tinh thần, vô phong dĩ hàm kỳ khí vị. … Phương giả tham chi dĩ viên, viên giả tham chi dĩ phương, tư vi diệu hĩ.",
"vi": "Có mũi nhọn để làm rạng tinh thần, không mũi nhọn để hàm chứa khí vị. … Nét vuông thì pha thêm tròn, nét tròn thì pha thêm vuông, như thế mới là diệu.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "**4. Khinh – trọng, phì – sấu.** Tác giả giải thích khái niệm “dùng mấy phần bút”. Lấy đoạn từ eo bút đến đầu ngòi chia làm ba: ấn trải một phần ba là *nhất phân bút*, hai phần ba là *nhị phân bút*, trải hết là *tam phân bút*. Ấn nhiều thì nét nặng, béo; ấn ít thì nét nhẹ, gầy. Nhưng cảm giác nặng nhẹ thật sự đến từ lực biểu hiện trong nét. Yêu cầu là *béo mà có xương, gầy mà không lộ gân*, và chìa khoá vẫn là tâm bút đi giữa nét. Ông kể chuyện Từ Huyễn viết tiểu triện, soi chữ lên ánh mặt trời thấy giữa nét có một sợi mực đậm chạy chính giữa, kể cả ở chỗ uốn cong. Ông dẫn Hoàng Đình Kiên “chữ béo phải có xương, chữ gầy phải có thịt”, và tự tóm lại: *nhẹ mà không khô gầy, nặng mà không béo ngây; khô thì lấy nhuận bù, ngây thì lấy xương dựng*. Trong một chữ, nét nhiều thì nên nhẹ, gầy, nét ít thì nên nặng, béo, và chính sự chênh lệch đó tạo ra tiết tấu."
},
{
"t": "p",
"x": "**5. Đề – đốn, chuyển – chiết.** Hạ bút thì *đốn* (ấn xuống), hành bút thì *đề* (nhấc lên). Đề phải chậm và đều. Nhấc đột ngột thì sinh bệnh “lưng ong”, “gối hạc”. Đốn thì phải nặng mà vững, như hình ảnh “chấm như đá rơi”. Ông dẫn hai vế nổi tiếng của «Thư phổ»:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "导之则泉注，顿之则山安。",
"hv": "Đạo chi tắc tuyền chú, đốn chi tắc sơn an.",
"vi": "Dẫn bút đi thì như suối chảy, ngừng bút lại thì như núi yên.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Kết hợp đề và đốn trong một nét sổ cho ra hai dạng *thuỳ lộ* (cuối nét đốn rồi hồi phong) và *huyền châm* (càng xuống càng nhấc, cuối nét lộ phong). Còn **chuyển** và **chiết** là hai phép đối lập: chuyển cho hiệu quả tròn, chiết cho hiệu quả vuông, như câu “chân thư nhiều chiết, thảo thư nhiều chuyển”. Chữ 龍 là ví dụ tốt: nửa trên bên phải dùng chuyển nên tròn trịa, chỗ ngoặt dưới dùng chiết nên có góc, rồi ra móc bằng nét tròn. Công thức tổng hợp của tác giả rất gọn: **chỗ chuyển thì tròn mà đề, chỗ chiết thì vuông mà đốn**. Chỉ đề không đốn, nhiều chuyển ít chiết thì thành nét “du ty” (tơ bay) nhẹ bẫng, điều thảo thư rất kỵ."
},
{
"t": "p",
"x": "**6. Sinh – thục.** Đây là cặp có tầm triết lý nhất. Mới học thì *sinh* (lạ tay), luyện lâu thì *thục* (thuần thục). Nhưng thuần thục quá thì thành trơn tru, chữ chữ như đúc khuôn, “nghìn người một mặt”. Tác giả cho rằng Triệu Mạnh Phủ đôi khi rơi vào cái “thục” ấy, và dẫn lời chê «Thư phổ» của Tôn Quá Đình là “vạn chữ một loại”. Cao hơn là cái thục “người và chữ cùng già”. Cao hơn nữa là **cái sinh thứ hai**: không vượt khuôn phép mà mở lối riêng, quen mà lạ. Ông khen Hà Thiệu Cơ học Nhan mà từ thục trở lại sinh, chê Tiền Nam Viên chỉ dừng ở thục. Ông dẫn Thang Lâm Sơ đời Minh:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "书必先生而后熟，亦必先熟而后生。始之生者，学力未到，心手相违也；熟而生者，不落蹊径，不随世俗，新意时出，笔底具化工也。……故由生入熟易，由熟得生难。",
"hv": "Thư tất tiên sinh nhi hậu thục, diệc tất tiên thục nhi hậu sinh. Thuỷ chi sinh giả, học lực vị đáo, tâm thủ tương vi dã; thục nhi sinh giả, bất lạc khê kính, bất tuỳ thế tục, tân ý thời xuất, bút để cụ hoá công dã. … Cố do sinh nhập thục dị, do thục đắc sinh nan.",
"vi": "Viết chữ ắt phải trước lạ rồi sau quen, cũng ắt phải trước quen rồi sau lạ. Cái lạ lúc đầu là vì sức học chưa tới, tâm và tay trái nhau; cái lạ sau khi đã quen là không rơi vào lối mòn, không chạy theo thói đời, ý mới luôn nảy ra, dưới ngòi bút có sức tạo hoá. … Cho nên từ lạ vào quen thì dễ, từ quen mà được lạ thì khó.",
"src": "Thang Lâm Sơ, «Thư chỉ»"
},
{
"t": "h",
"x": "Gợi ý luyện tập từ bài viết"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài này dễ biến thành giáo án. Mỗi tuần có thể chọn một cặp đối lập để luyện có chủ đích. Tuần “trì – tốc”: viết cùng một nét ngang ở ba tốc độ và so độ chắc của nét. Tuần “tàng – lộ”: viết cùng một chữ bằng tàng phong và lộ phong, rồi xem chữ nào hợp với nội dung câu chữ. Tuần “khinh – trọng”: tập ấn nhất phân, nhị phân, tam phân trên cùng một nét sổ. Cặp “sinh – thục” thì không luyện trong một tuần được. Đó là lời nhắc dài hạn: khi chữ đã quen tay, hãy cố ý tìm lại cái lạ, có thể bằng cách đổi bút, đổi giấy, đổi mẫu, hoặc học thêm một thể khác."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Chấp bút / Sử bút",
"zh": "执笔 / 使笔",
"vi": "Cầm bút và sử dụng (vận) bút, hai khâu của dụng bút."
},
{
"hv": "Bạt đăng pháp",
"zh": "拨镫法",
"vi": "Phép cầm bút ví như chân đạp bàn đạp ngựa: cầm nông để dễ xoay."
},
{
"hv": "Quản định phong chuyển",
"zh": "管定锋转",
"vi": "Cán bút yên thì ngòi bút xoay chuyển."
},
{
"hv": "Nghịch nhập bình xuất",
"zh": "逆入平出",
"vi": "Đưa ngòi ngược chiều vào nét rồi mới đi thẳng ra; kỹ thuật tàng phong."
},
{
"hv": "Tàng phong / Lộ phong",
"zh": "藏锋 / 露锋",
"vi": "Giấu đầu ngòi trong nét và để lộ đầu ngòi tạo góc cạnh."
},
{
"hv": "Ngoại phương nội viên",
"zh": "外方内圆",
"vi": "Ngoài vuông trong tròn; chuẩn cao của nét lộ phong."
},
{
"hv": "Đề – đốn",
"zh": "提顿",
"vi": "Nhấc bút và ấn bút, hai nhịp luân phiên trong mỗi nét."
},
{
"hv": "Chuyển – chiết",
"zh": "转折",
"vi": "Chuyển là đổi hướng vòng tròn, chiết là gập góc vuông."
},
{
"hv": "Sáp",
"zh": "涩",
"vi": "Bút đi có lực cản như đẩy ngược, tạo vẻ hiểm kính; trái với trơn tuột."
},
{
"hv": "Sinh – thục",
"zh": "生熟",
"vi": "Lạ tay và thuần thục; cái “sinh” thứ hai là sự mới mẻ sau khi đã thục."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hoàng Ỷ",
"zh": "黄绮",
"years": "1914–2005",
"note": "Nhà thư pháp, nhà ngôn ngữ học; tác giả bài viết."
},
{
"name": "Khương Quỳ",
"zh": "姜夔",
"years": "khoảng 1155–1221, đời Nam Tống",
"note": "Tác giả «Tục thư phổ», được dẫn nhiều lần trong bài."
},
{
"name": "Lâm Uẩn",
"zh": "林韫",
"years": "đời Đường",
"note": "Tác giả «Bạt đăng tự», giải thích nghĩa chữ “đăng”."
},
{
"name": "Trương Hoài Quán",
"zh": "张怀瓘",
"years": "thế kỷ VIII, đời Đường",
"note": "Nhà lý luận thư pháp, tác giả «Thư đoạn», «Thư nghị»."
},
{
"name": "Thang Lâm Sơ",
"zh": "汤临初",
"years": "đời Minh",
"note": "Tác giả «Thư chỉ», nêu tiến trình sinh – thục – sinh."
},
{
"name": "Hà Thiệu Cơ",
"zh": "何绍基",
"years": "1799–1873, đời Thanh",
"note": "Học Nhan Chân Khanh và bia Bắc triều, tạo phong cách riêng."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"“Cầm thì muốn chặt, vận thì muốn sống”: giải thích câu này và liên hệ với giai thoại Vương Hi Chi giật bút của con.",
"Trong phép bát đăng, những ngón nào “chủ lực”, những ngón nào “chủ vận chuyển”? Thế nào là “quản định”?",
"Vì sao tác giả chủ trương “trước chậm rồi sau mới nhanh”? Ông bất đồng với Khương Quỳ ở điểm nào?",
"Lộ phong cần thoả mãn điều kiện gì để không thành nét “củi gãy”?",
"Phân biệt cái “sinh” lúc đầu và cái “sinh” sau khi đã thục. Bạn có thể làm gì để tìm lại cái “sinh” thứ hai?"
]
}
]
},
{
"id": "c06",
"no": "Bài 6",
"title": "Thần lực của Hoài Tố – thử giải bài «Quan Hoài Tố thảo thư ca»",
"titleZh": "怀素的神力——《观怀素草书歌》试解",
"author": "Triệu Nhất Tân",
"pages": "66–74",
"summary": "Bài viết đọc lại bài ca «Xem chữ thảo của Hoài Tố» của thiền sư thi nhân Quán Hưu đời Ngũ Đại. Tác giả cho rằng cái “điên” của Hoài Tố thực chất là sự tinh cần, và từ đó giải mã những hình ảnh trong thơ thành các đặc điểm về dụng bút, kết thể và bố cục của cuồng thảo.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Hoài Tố (725–785) là nhà sư đời Đường, cùng Trương Húc được gọi chung là “Điên Trương Cuồng Tố”, hai đỉnh cao của cuồng thảo. Khi ông còn sống đã có nhiều thi nhân làm thơ tặng, như Trương Vị, Nhậm Hoa, Đậu Ký, Đới Thúc Luân. Bài viết này chọn một bài thơ ra đời muộn hơn, của **Quán Hưu** (832–912), người họ Khương ở Lan Khê (Chiết Giang). Ông là nhà sư giỏi thơ, giỏi vẽ, viết chữ thảo cũng có tiếng (đương thời gọi là “thể họ Khương”), được Tiền Lưu nước Ngô Việt trọng đãi, sau vào đất Thục được Vương Kiến ban hiệu Thiền Nguyệt đại sư, và có «Thiền Nguyệt tập» truyền lại. Cuối bài thơ, Quán Hưu tự nói rằng những người làm thơ tặng Hoài Tố trước ông đều chưa nói được đến **thần lực** của Hoài Tố. Bài thơ chính là câu trả lời của một nhà thảo thư dành cho một nhà thảo thư khác."
},
{
"t": "h",
"x": "Nguyên văn và bản dịch bài ca"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài ca là thơ cổ thể, chủ yếu bảy chữ, xen câu dài ngắn và chữ “hề” theo lối Sở từ. Dưới đây chia làm sáu đoạn để dễ theo dõi. Có vài câu mà các bản lưu truyền có chữ hiếm hoặc khác nhau, bài giảng chỉ dịch nghĩa, không ghi nguyên văn."
},
{
"t": "quote",
"zh": "张颠颠后颠非颠，直至怀素之颠始是颠。师不谭经不说禅，筋力唯于草书朽。颠狂却恐是神仙，有神助兮人莫及。铁石画兮墨须入，金尊竹叶数斗余，半斜半倾山衲湿。",
"hv": "Trương điên điên hậu điên phi điên, trực chí Hoài Tố chi điên thuỷ thị điên. Sư bất đàm kinh bất thuyết thiền, cân lực duy ư thảo thư hủ. Điên cuồng khước khủng thị thần tiên, hữu thần trợ hề nhân mạc cập. Thiết thạch hoạ hề mặc tu nhập, kim tôn trúc diệp sổ đẩu dư, bán tà bán khuynh sơn nạp thấp.",
"vi": "Sau cái điên của Trương Điên, điên ấy chưa phải điên; phải đến cái điên của Hoài Tố mới thật là điên. Thầy chẳng giảng kinh, chẳng nói thiền, gân sức chỉ mòn vào chữ thảo. Điên cuồng mà e rằng là thần tiên, có thần giúp nên người chẳng ai theo kịp. Nét như vạch vào sắt đá, mực phải thấm sâu vào; chén vàng rượu Trúc Diệp uống mấy đấu, nửa nghiêng nửa đổ, ướt cả áo nạp nhà sư núi.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 1)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "醉来把笔猛如虎，粉壁素屏不问主。乱拏乱抹无规矩，罗刹石上坐伍子胥，蒯通八字立对汉高祖。势崩腾兮不可止，天机暗转锋铓里。闪电光边霹雳飞。",
"hv": "Tuý lai bả bút mãnh như hổ, phấn bích tố bình bất vấn chủ. Loạn noa loạn mạt vô quy củ, La Sát thạch thượng toạ Ngũ Tử Tư, Khoái Thông bát tự lập đối Hán Cao Tổ. Thế băng đằng hề bất khả chỉ, thiên cơ ám chuyển phong mang lý. Thiểm điện quang biên tích lịch phi.",
"vi": "Say rồi cầm bút, mạnh như hổ, vách trắng bình phong lụa chẳng cần hỏi chủ nhà. Quơ quào bôi xoá chẳng theo khuôn phép: như Ngũ Tử Tư ngồi trên đá La Sát, như Khoái Thông đứng chân chữ bát đối mặt Hán Cao Tổ. Thế bút ào lên như núi lở, không gì ngăn nổi; cơ trời ngầm xoay trong mũi bút. Bên ánh chớp loé, sấm sét bay.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 2)"
},
{
"t": "quote",
"vi": "(Tiếp) Như con rồng chết trong thân cây bách cổ. Làm lòng người kinh hãi, mắt trợn ngược; làm người giậm chân, thần trí như phát cuồng.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (hai câu có chữ hiếm, chỉ dịch nghĩa)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "乍如沙场大战后，断枪橛箭皆狼藉。又似深山怪石上，古病松枝挂铁锡。月兔笔，天灶墨，斜凿黄金侧锉玉，珊瑚枝长大朿朿。天马骄狞不可勒，东却西，南又北，倒还起，断复续。忽如鄂公喝住单雄信，秦王肩上搭着枣木槊。",
"hv": "Sạ như sa trường đại chiến hậu, đoạn thương quyết tiễn giai lang tạ. Hựu tự thâm sơn quái thạch thượng, cổ bệnh tùng chi quải thiết tích. Nguyệt thố bút, thiên táo mặc, tà tạc hoàng kim trắc toả ngọc, san hô chi trường đại thứ thứ. Thiên mã kiêu nanh bất khả lặc, đông khước tây, nam hựu bắc, đảo hoàn khởi, đoạn phục tục. Hốt như Ngạc Công hát trú Thiện Hùng Tín, Tần Vương kiên thượng tháp trước tảo mộc sóc.",
"vi": "Chợt như chiến trường sau trận đánh lớn, giáo gãy tên cụt nằm ngổn ngang. Lại như trên đá lạ trong núi sâu, cành tùng già bệnh treo cây tích trượng bằng sắt. Bút lông thỏ cung trăng, mực từ bếp trời; như đục xiên vàng ròng, giũa nghiêng ngọc quý; cành san hô dài, gai góc tua tủa. Ngựa trời kiêu dữ không ghìm cương nổi: sang đông rồi lại sang tây, về nam rồi lại về bắc, ngã xuống lại đứng lên, đứt rồi lại nối. Bỗng như Ngạc Công quát dừng Thiện Hùng Tín, khi ngọn sóc cán gỗ táo đã kề trên vai Tần Vương.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 3)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "怀素师，怀素师，若不是星辰降瑞，即必是河岳孕灵。固宜须冷笑逸少，争得不心醉伯英。天台古杉一千尺，崖崩岸折何峥嵘。或细微，仙衣半拆金线垂；或妍媚，桃花半红公子醉。",
"hv": "Hoài Tố sư, Hoài Tố sư, nhược bất thị tinh thần giáng thuỵ, tức tất thị hà nhạc dựng linh. Cố nghi tu lãnh tiếu Dật Thiếu, tranh đắc bất tâm tuý Bá Anh. Thiên Thai cổ sam nhất thiên xích, nhai băng ngạn chiết hà tranh vanh. Hoặc tế vi, tiên y bán sách kim tuyến thuỳ; hoặc nghiên mị, đào hoa bán hồng công tử tuý.",
"vi": "Thầy Hoài Tố ơi, thầy Hoài Tố ơi! Nếu chẳng phải sao trời giáng điềm lành, thì ắt là sông núi hun đúc khí thiêng. Hẳn nên cười nhạt với Dật Thiếu, sao lại chẳng say lòng với Bá Anh. Như cây sam cổ nghìn thước trên núi Thiên Thai, như vách lở bờ gãy, cao chót vót biết bao. Có lúc mảnh mai, như áo tiên rách nửa buông sợi chỉ vàng; có lúc xinh tươi, như hoa đào nửa hồng, chàng công tử say.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 4)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "我恐山为墨兮磨海水，天与笔兮书大地，乃能略展狂僧意。常恨与师不相识，一见此书空叹息。伊昔张谓任华叶季良，数子赠歌岂虚饰，所不足者浑未曾道著其神力。",
"hv": "Ngã khủng sơn vi mặc hề ma hải thuỷ, thiên dữ bút hề thư đại địa, nãi năng lược triển cuồng tăng ý. Thường hận dữ sư bất tương thức, nhất kiến thử thư không thán tức. Y tích Trương Vị, Nhậm Hoa, Diệp Quý Lương, sổ tử tặng ca khởi hư sức, sở bất túc giả hồn vị tằng đạo trước kỳ thần lực.",
"vi": "Ta e rằng phải lấy núi làm thỏi mực mài với nước biển, trời trao cho cây bút mà viết lên mặt đất, mới mong bày tỏ được đôi phần ý của nhà sư cuồng. Thường giận không được quen biết thầy, mỗi lần thấy chữ này chỉ biết thở dài. Xưa kia Trương Vị, Nhậm Hoa, Diệp Quý Lương, mấy vị tặng thơ đâu phải tô vẽ hão; chỗ còn thiếu là chưa hề nói tới thần lực của thầy.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 5)"
},
{
"t": "quote",
"zh": "锥画沙兮印印泥，世人世人争得测。知师雄名在世间，明月清风有何极。",
"hv": "Chuỳ hoạ sa hề ấn ấn nê, thế nhân thế nhân tranh đắc trắc. Tri sư hùng danh tại thế gian, minh nguyệt thanh phong hữu hà cực.",
"vi": "(Trước đó là hai câu ví chữ của thầy như cầu đá không lửa nào thiêu nổi, như ngọc quý không đất nào ăn mòn.) Như dùi vạch trên cát, như ấn đóng vào bùn; người đời ơi, người đời làm sao đo lường được. Biết rằng danh lớn của thầy còn mãi ở thế gian, như trăng sáng gió trong, nào có bao giờ cùng tận.",
"src": "Quán Hưu, «Quan Hoài Tố thảo thư ca» (đoạn 6)"
},
{
"t": "h",
"x": "Cái “điên” thật là sự tinh cần"
},
{
"t": "p",
"x": "Chỗ đáng giá nhất trong cách đọc của Triệu Nhất Tân là ông không coi “điên” là tính cách bẩm sinh hay ân huệ của thần linh. Câu mở đầu nghe như hạ thấp Trương Húc, nhưng thật ra dùng giọng phủ định để nâng cả hai thầy trò lên. Truyền thuyết kể Hoài Tố học thảo với Ổ Đồng, học trò của Trương Húc, nên chữ “điên” còn ngầm chỉ dòng truyền thừa: trò giỏi hơn thầy. Câu then chốt, theo ông, là “chẳng giảng kinh, chẳng nói thiền, gân sức chỉ mòn vào chữ thảo”. Cái điên của Hoài Tố trước hết là sự **dồn trọn đời người vào một việc**. Các giai thoại đi kèm đều nói đúng điều đó: ông sơn bàn sơn và tấm ván để tập viết, viết rồi xoá, xoá rồi viết đến thủng cả bàn; bút cùn chất thành một nấm mồ bút (*bút trủng*)."
},
{
"t": "p",
"x": "Từ đó tác giả nêu chuỗi nhân quả **tinh cần → thần lực**. Xét theo quá trình học, “chân điên” là tinh cần. Xét theo kết quả, “chân điên” là thần lực. Ông cho rằng nhận thức ấy của một nhà sư nghệ sĩ là lời phản bác mạnh mẽ với quan niệm “thiên tài định sẵn” hay “nghệ thuật huyền bí”. Với người học hôm nay, đây là cách đọc lành mạnh nhất về những “thánh thảo” trong lịch sử. Sự phóng túng trên giấy là phần nổi của một khối luyện tập khổng lồ."
},
{
"t": "h",
"x": "Say mà tỉnh: cảm hứng và tinh thần"
},
{
"t": "p",
"x": "Đoạn hai của bài thơ tả Hoài Tố khi hứng đến: uống rượu Trúc Diệp, say rồi cầm bút, vách nhà ai, bình phong của ai cũng viết. Hai điển tích được dùng để nói về **khí thế** của chữ. Ngũ Tử Tư là người nước Sở, cha bị giết, ông chạy sang Ngô báo thù, sau vì can gián mà bị ép chết. Hình ảnh ông ngồi trên đá dữ gợi nỗi oán phẫn ngút trời. Khoái Thông từng xui Hàn Tín phản Hán. Khi bị bắt đến trước Hán Cao Tổ, ông vẫn đứng dạng chân chữ bát mà biện bạch, ngạo nghễ không chịu khuất. Theo tác giả, cả hai hình ảnh nói lên thể thế ngạo nghễ, nhìn xuống tất cả của nét chữ."
},
{
"t": "p",
"x": "Điều tác giả nhấn mạnh là: say như mê, như cuồng, nhưng **tinh thần không hề buông lỏng**, trái lại còn hưng phấn hơn. “Mạnh như hổ” là hình tướng của tinh thần khi hứng phát. Viết bất kể là vách hay bình phong là sự vội vàng của người đang có linh cảm, cần ghi lại ngay. Chén rượu chỉ là chất xúc tác, ý của người say đâu ở rượu. Sức sáng tạo bùng lên được là vì đã được tích tụ bằng một sự chuyên cần gấp bội người thường."
},
{
"t": "h",
"x": "Giải mã hình ảnh thành kỹ pháp: nhanh và sáp, động và tĩnh"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần thú vị nhất là cách tác giả đọc từng câu thơ như một nhận xét kỹ thuật. “Thế ào lên không ngăn nổi” là chữ một hơi liền mạch, viết xong mà thế vẫn chưa hết. Nhưng “cơ trời ngầm xoay trong mũi bút” cho thấy không phải bút nào cũng lộ phong. Chỗ chuyển bút tinh vi và tròn, ngòi vẫn đi giữa nét, tức là **trung phong**. “Bên ánh chớp sấm sét bay” nói về tốc độ cực nhanh, chữ **tiệp** (nhanh). Còn hình ảnh rồng chết trong thân bách cổ lại gợi sự cứng cỏi, nặng chắc, nhanh mà có ngừng gập, chữ **sáp**. Người xưa bàn về chỗ diệu của vận bút chỉ lấy hai chữ *tiệp* và *sáp*, mà Hoài Tố có đủ cả hai, điều rất khó."
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả cũng chỉ ra sự thống nhất **động – tĩnh**. Hình ảnh “chiến trường sau trận đại chiến” là cái tĩnh sau cái động tột độ. Giáo gãy tên cụt là những nét ngắn, chấm vụn đặt chắc chắn (tĩnh) nhưng xếp so le biến hoá (động). Cành tùng treo tích trượng là những nét dài ngang dọc chống đỡ nhau (tĩnh) mà uốn lượn như rồng sắp bay (động). Ông dẫn hai lời bình người xưa để xác nhận:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "藏真书如散僧入圣，虽狂怪怒张，而求其点画波发，有不合于轨范者，盖鲜。",
"hv": "Tàng Chân thư như tán tăng nhập thánh, tuy cuồng quái nộ trương, nhi cầu kỳ điểm hoạch ba phát, hữu bất hợp ư quỹ phạm giả, cái tiển.",
"vi": "Chữ của Tàng Chân (Hoài Tố) như vị tăng tản mạn mà vào được bậc thánh; tuy cuồng quái, căng phồng giận dữ, nhưng tìm trong các nét chấm, nét gạch, nét sóng, nét hất xem có chỗ nào không hợp khuôn phép thì hiếm lắm.",
"src": "Văn Trưng Minh (đời Minh)"
},
{
"t": "p",
"x": "Vua Càn Long đời Thanh cũng nhận xét rằng trong cái hào mại của thảo thư Hoài Tố có một khí chất thuần hậu, trầm tĩnh, và đó là chỗ “thần” của ông. Về chất nét, tác giả quy về hai chữ **sấu ngạnh** (gầy cứng), hợp với thẩm mỹ đời Đường mà Đỗ Phủ đã tóm lại:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "书贵瘦硬方通神。",
"hv": "Thư quý sấu ngạnh phương thông thần.",
"vi": "Chữ quý ở chỗ gầy mà cứng, có thế mới thông được đến thần.",
"src": "Đỗ Phủ, «Lý Triều bát phân tiểu triện ca»"
},
{
"t": "p",
"x": "Câu “đục xiên vàng ròng, giũa nghiêng ngọc quý” được tác giả đọc là cách Quán Hưu nắm được bí quyết dụng bút của Hoài Tố: **nghịch phong thủ thế**, đưa ngòi ngược chiều để lấy thế. Nét bút như mũi đục, lưỡi giũa ăn vào vật cứng. Hình ảnh cành san hô gai góc và ngựa trời không ghìm nổi nói về kết thể: chỗ dày gió không lọt, chỗ thưa ngựa chạy được, khối trắng lớn nhỏ tương phản mạnh, vừa nghiêm vừa phóng. Cuối cùng, chuỗi “đông rồi tây, nam rồi bắc, ngã rồi đứng, đứt rồi nối” cùng điển tích đời Đường mô tả **bố cục**. Trong trận đánh, Thiện Hùng Tín đâm ngọn sóc vào vai Lý Thế Dân (Tần Vương), Uất Trì Kính Đức (Ngạc Công) quát một tiếng làm Thiện khựng lại, Tần Vương nhân đó nghiêng mình tránh. Mỗi chữ của Hoài Tố cũng nghiêng ngả hiểm hóc, nhìn riêng thì như mất trọng tâm, nhưng trên dưới trái phải có hô ứng, có mượn nhường, nên cả thiên vẫn vững và hài hoà."
},
{
"t": "h",
"x": "Đánh giá và bài học"
},
{
"t": "p",
"x": "Về câu “cười nhạt với Dật Thiếu (Vương Hi Chi), say lòng với Bá Anh (Trương Chi)”, tác giả khuyên đừng hiểu theo nghĩa đen là Hoài Tố hơn Vương Hi Chi. Nên hiểu “Dật Thiếu” và “Bá Anh” như hai mốc thẩm định. Đặt cạnh những lời bình đương thời cho rằng Hoài Tố có thể tranh hơn thua với Trương Chi, thì Quán Hưu chưa hề tâng bốc quá đáng. Phần cuối bài thơ gồm cây sam nghìn thước, vách lở bờ gãy, áo tiên rách buông chỉ vàng, hoa đào nửa hồng. Tác giả đọc lần lượt các hình ảnh ấy là nét thẳng dài già dặn, nét nghiêng tản mạn hùng tráng, những sợi *du ty* thanh mảnh nối chữ, và những chỗ đốn bút đầy đặn. Hình ảnh kết “dùi vạch cát, ấn đóng bùn” là hai ẩn dụ kinh điển cho nét bút trung phong, tàng phong. Như vậy, dù chữ cuồng đến đâu thì gốc vẫn là bút pháp chuẩn mực."
},
{
"t": "p",
"x": "Đọc bài thơ theo cách này, học viên rút ra được ba điều. Thứ nhất, *điên* là thành quả của *cần*, đừng bắt chước cái điên khi chưa có cái cần. Thứ hai, cuồng thảo vẫn phải có đủ tiệp và sáp, trung phong và nghịch thế; tốc độ không thay được sức nặng của nét. Thứ ba, cái hiểm của từng chữ phải được cân bằng bằng hô ứng của toàn thiên. Đó cũng là bài “vi nhi bất phạm” của Tôn Quá Đình mà ta đã học ở bài trước, nay được đẩy tới mức cao nhất. Nếu có dịp, hãy đối chiếu bài thơ với bản «Tự tự thiếp» và «Thiên tự văn» của Hoài Tố để tự kiểm chứng từng hình ảnh."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Cuồng thảo",
"zh": "狂草",
"vi": "Thảo thư phóng túng, liền mạch, biến hoá cực độ, tiêu biểu là Trương Húc và Hoài Tố."
},
{
"hv": "Thần lực",
"zh": "神力",
"vi": "Sức như thần trong nét bút; theo bài viết, đó là thành quả của tinh cần."
},
{
"hv": "Tiệp – sáp",
"zh": "捷涩",
"vi": "Nhanh và có lực cản; hai yếu tố vận bút mà thảo thư giỏi phải có đủ."
},
{
"hv": "Nghịch phong thủ thế",
"zh": "逆锋取势",
"vi": "Đưa ngòi ngược chiều để tạo thế; như “đục xiên, giũa nghiêng”."
},
{
"hv": "Sấu ngạnh",
"zh": "瘦硬",
"vi": "Gầy mà cứng, một chuẩn thẩm mỹ nét bút đời Đường."
},
{
"hv": "Chuỳ hoạ sa",
"zh": "锥画沙",
"vi": "Dùi vạch trên cát; ẩn dụ cho nét trung phong, tàng phong, sắc mà tròn."
},
{
"hv": "Ấn ấn nê",
"zh": "印印泥",
"vi": "Ấn đóng vào bùn; ẩn dụ cho nét chắc, ngấm, không trôi trượt."
},
{
"hv": "Du ty",
"zh": "游丝",
"vi": "Sợi tơ mảnh nối giữa các nét, các chữ trong thảo thư."
},
{
"hv": "Bút trủng",
"zh": "笔冢",
"vi": "Nấm mồ bút; giai thoại Hoài Tố chôn bút cùn thành gò."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hoài Tố",
"zh": "怀素",
"years": "725–785, đời Đường",
"note": "Nhà sư, bậc thầy cuồng thảo, tác giả «Tự tự thiếp», «Thiên tự văn»; tự là Tàng Chân."
},
{
"name": "Quán Hưu",
"zh": "贯休",
"years": "832–912, cuối Đường – Ngũ Đại",
"note": "Thiền sư, thi nhân, hoạ sĩ, thảo thư gia; hiệu Thiền Nguyệt đại sư; tác giả bài ca."
},
{
"name": "Trương Húc",
"zh": "张旭",
"years": "khoảng 675–750, đời Đường",
"note": "“Trương điên”, bậc tiền bối cuồng thảo; Hoài Tố học qua học trò của ông."
},
{
"name": "Ổ Đồng",
"zh": "邬彤",
"years": "đời Đường",
"note": "Học trò Trương Húc, tương truyền là thầy dạy thảo cho Hoài Tố."
},
{
"name": "Trương Vị, Nhậm Hoa",
"zh": "张谓、任华",
"years": "thế kỷ VIII, đời Đường",
"note": "Những thi nhân từng làm ca tặng Hoài Tố, được Quán Hưu nhắc đến."
},
{
"name": "Uất Trì Kính Đức",
"zh": "尉迟敬德",
"years": "585–658, đời Đường",
"note": "Ngạc Công, danh tướng của Lý Thế Dân; nhân vật trong điển tích quát dừng Thiện Hùng Tín."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Theo tác giả, “chân điên” của Hoài Tố có hai tầng nghĩa nào? Vì sao cách hiểu này có ý nghĩa với người học?",
"Hai điển tích Ngũ Tử Tư và Khoái Thông nói lên đặc điểm gì của chữ Hoài Tố?",
"Giải thích hai chữ “tiệp” và “sáp”. Câu thơ nào trong bài ca ứng với mỗi chữ?",
"Điển tích Ngạc Công quát dừng Thiện Hùng Tín được dùng để mô tả đặc điểm bố cục nào?",
"Liên hệ “vi nhi bất phạm” (Bài 4) với cách Hoài Tố cân bằng chữ nghiêng hiểm trong toàn thiên."
]
}
]
},
{
"id": "c07",
"no": "Bài 7",
"title": "Chuyện nhỏ về Quản Thành Tử (cây bút)",
"titleZh": "管城子小谈",
"author": "Lão Huỷ",
"pages": "75–80",
"summary": "Một bài tạp đàm về cây bút lông: tên gọi xưa, những cây bút cổ còn lại, chuyện bút cứng – bút mềm, các trung tâm làm bút, và lời biện hộ cho việc học chữ triện. Ý chính: phong cách thư pháp do bút pháp của người viết quyết định, không do loại lông bút.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Trong «văn phòng tứ bảo» (bút, mực, giấy, nghiên), cây bút là thứ gắn trực tiếp nhất với bàn tay người viết. Bài của Lão Huỷ là những ghi chép rời, nhưng có một luận điểm xuyên suốt: **chất lông bút không tự quyết định phong cách**; điều quyết định là bút pháp. Từ đó tác giả phản bác hai định kiến phổ biến: “bút lông cứng mới là thượng phẩm” và “chữ triện có học cũng được, không học cũng chẳng sao”. Bài giảng dưới đây gom các ý ấy thành bốn chủ đề, kèm những điều người học cần biết khi chọn và dùng bút."
},
{
"t": "h",
"x": "Tên gọi và dấu vết cây bút cổ"
},
{
"t": "p",
"x": "Trước đời Tần, mỗi vùng gọi cây bút một khác; đến khi Tần thống nhất, chữ **bút** mới thành tên chung. Sách «Thuyết văn giải tự» của Hứa Thận đời Hán còn ghi lại sự khác biệt địa phương đó:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "聿，所以书也。楚谓之聿，吴谓之不律，燕谓之弗。",
"hv": "Duật, sở dĩ thư dã. Sở vị chi duật, Ngô vị chi bất luật, Yên vị chi phất.",
"vi": "“Duật” là đồ dùng để viết. Nước Sở gọi là duật, nước Ngô gọi là bất luật, nước Yên gọi là phất.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Văn nhân đời sau còn đặt cho bút nhiều biệt hiệu thân mật: *Mao Trùy Tử* (cái dùi lông), *Trung Thư Quân*, *Long Tu Hữu* (bạn râu rồng), *Tiêm Đầu Nô* (đứa hầu đầu nhọn)… Nổi tiếng nhất là **Quản Thành Tử**, xuất phát từ bài văn giỡn «Mao Dĩnh truyện» của Hàn Dũ đời Đường, nhân cách hoá cây bút thành một nhân vật tên Mao Dĩnh được Tần Thuỷ Hoàng phong đất:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "秦皇帝使恬赐之汤沐，而封诸管城，号曰管城子，日见亲宠任事。",
"hv": "Tần hoàng đế sử Điềm tứ chi thang mộc, nhi phong chư Quản Thành, hiệu viết Quản Thành Tử, nhật kiến thân sủng nhậm sự.",
"vi": "Hoàng đế nhà Tần sai (Mông) Điềm ban cho ấp thang mộc, phong ở đất Quản Thành, hiệu là Quản Thành Tử, ngày càng được thân yêu và giao việc.",
"src": "Hàn Dũ, «Mao Dĩnh truyện»"
},
{
"t": "p",
"x": "Cái tên là một lối chơi chữ: *quản* vừa là ống, vừa là cán bút. Truyền thuyết “Mông Điềm làm bút” cũng chỉ nên hiểu là Mông Điềm cải tiến, vì khảo cổ cho thấy bút có trước đời Tần. Hai mẫu vật thường được nhắc là cây bút thời Chiến Quốc có cả ống bọc, đào được năm 1954 trong mộ Sở ở Tả Gia Công Sơn (Trường Sa), và **bút Cư Diên** đầu đời Đông Hán, do đoàn khảo sát Tây Bắc phát hiện năm 1931 ở vùng Cư Diên (Nội Mông). Cả hai đều là bút viết mực, không phải bút quét sơn."
},
{
"t": "h",
"x": "Bút cứng, bút mềm hay bút kiêm hào?"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhiều người tin rằng bút cổ đều là **ngạnh hào** (lông cứng: lông thỏ tía, lông chồn, râu chuột), còn bút lông dê mềm là thứ mới có. Tác giả dẫn sử liệu để cho thấy điều ngược lại. Theo «Cổ kim chú» của Thôi Báo, bút Mông Điềm làm có lõi lông hươu, áo ngoài lông dê, tức là bút pha. Cách làm bút của Vi Đản đời Tào Nguỵ, chép trong «Tề dân yếu thuật», cũng xen lông thỏ với lông dê xanh. Bài «Bút kinh» (tương truyền của Vương Hi Chi) tả cách lấy ngọn tóc người làm lõi, trộn lông dê và lông tơ thỏ rồi cắt cho bằng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "先用人发杪数十茎，杂青羊毛并兔毳，裁令齐平。",
"hv": "Tiên dụng nhân phát diểu sổ thập hành, tạp thanh dương mao tịnh thố thuế, tài linh tề bình.",
"vi": "Trước hết lấy vài chục sợi ngọn tóc người, trộn với lông dê xanh và lông tơ thỏ, cắt cho bằng phẳng.",
"src": "«Bút kinh», tương truyền của Vương Hi Chi"
},
{
"t": "p",
"x": "Như vậy cái gọi là “bút cứng” thời xưa phần lớn là **kiêm hào** (bút pha), chỉ khác nhau ở tỉ lệ. Bút thuần mềm cũng có từ sớm: Đoàn Công Lộ đời Đường trong «Bắc hộ lục» kể miền Lĩnh Nam ít thỏ nên dân làm bút bằng lông dê, thậm chí lông gà, mà viết chữ nhỏ vẫn tốt. Tiêu chuẩn của bút tốt từ xưa vì thế không phải “cứng” mà là **cương nhu tương tế**: có lực đàn hồi để nét vững, có độ mềm để nét biến hoá. Giới làm bút đúc kết thành bốn đức *tiêm, tề, viên, kiện*: ngòi nhọn, đầu lông bằng khi ấn dẹt, thân tròn đầy, lông đàn hồi bật lại. Với người học, đây cũng là bốn điểm cần thử khi mua bút: chấm nước, vuốt nhọn, ấn dẹt, nhấc lên xem lông có tự trở về không."
},
{
"t": "h",
"x": "Phong cách do bút pháp, không do lông bút"
},
{
"t": "p",
"x": "Đây là phần thuyết phục nhất của bài, vì tác giả đưa ra những ví dụ “ngược đời”. **Tô Thức** đời Tống dùng bút lông thỏ tía của nhà họ Chư Cát ở Tuyên Thành, loại bút cứng điển hình, vậy mà chữ ông béo, đậm, từng bị chê là “mặc trư” (lợn mực). Lý do nằm ở bút pháp: ông cầm bút thấp, không treo cổ tay, ưa ngọn nghiêng (trắc phong), hạ bút trải lông xuống giấy, thu bút lại cố giấu ngọn, nên nét tự nhiên đầy. Ngược lại, **Đặng Thạch Như** đời Thanh dùng bút lông dê mà triện, lệ của ông hùng kiện, không hề mềm nhũn, lại mở ra phong cách mới. Từ thời Càn Long – Gia Khánh, bút lông dê thịnh hành; Lương Đồng Thư, Bao Thế Thần, Hà Thiệu Cơ đều dùng nó, nhưng mỗi người một diện mạo."
},
{
"t": "p",
"x": "Một bằng chứng nữa là **quán các thể**, lối chữ khải đen, vuông, bóng, đều tăm tắp của các kỳ thi đời Thanh, bị giới thư pháp coi là cứng nhắc như “con tính xếp hàng”. Những người viết lối này lại thường dùng bút cứng hoặc bút pha đắt tiền. Kết luận rút ra rất thực tế: thói “ngọt, trơn, quen tay” hay vẻ “sắc, khoẻ” đều có thể xuất hiện với bất kỳ loại bút nào. Nói chữ đẹp nhờ độ đàn hồi của bút chỉ đúng một nửa; nửa kia là độ mềm, và trên hết là tay nghề người viết, sao cho bút cứng không lộ xương, bút mềm không nhão thịt."
},
{
"t": "p",
"x": "Hai trải nghiệm được kể thêm. Lâm Tán Chi, danh gia chữ thảo thế kỷ XX, viết bằng bút lông dê ngọn dài: chấm no mực, ấn ít nhấc nhiều, dùng phần mũi lông, chấm mực lại trước khi cạn để lông không oặt. Tác giả thì thử một cây bút thai hào cực mềm làm theo lối cổ: ban đầu viết không thành chữ, sau vài chục tờ mới điều khiển được và ra nét mạnh bất ngờ. Vậy đừng vội đổ lỗi cho bút; cây bút nào cũng cần thời gian làm quen."
},
{
"t": "h",
"x": "Bút Tuyên, bút Hồ và lời bênh vực chữ triện"
},
{
"t": "p",
"x": "Đời Đường – Tống, **bút Tuyên** (Tuyên Thành, An Huy) nổi tiếng nhất; từ Nam Tống trở đi, **bút Hồ** (Hồ Châu, Chiết Giang) dần thay thế, và theo địa chí, nhiều thợ bút Hồ Châu vốn gốc Tuyên Thành. Bút Hồ tiến bộ nhờ bám sát nhu cầu người viết, nhất là tuyển lông dê để tăng đàn hồi."
},
{
"t": "p",
"x": "Phần cuối bài phản bác ý kiến cho rằng triện thư đã lỗi thời. Triện có cả một dòng phong phú, từ giáp cốt, kim văn, «Thạch cổ văn» đến tiểu triện; lối đốt ngọn bút hay bó lông để “ép” nét tròn chỉ là ngả rẽ, không phải dòng chính. Thành tựu của Đặng Thạch Như, người khiến Tiền Điểm, một nhà triện thư kiêu hãnh, phải thán phục, lại đạt được bằng bút lông dê. Cổ nhân cũng luôn coi triện là gốc của các thể khác; Tôn Quá Đình viết:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "故亦傍通二篆，俯贯八分，包括篇章，涵泳飞白。",
"hv": "Cố diệc bàng thông nhị triện, phủ quán bát phân, bao quát thiên chương, hàm vịnh phi bạch.",
"vi": "Cho nên còn phải thông suốt cả đại triện lẫn tiểu triện, quán triệt bát phân, bao quát chương pháp toàn thiên, thấm nhuần lối phi bạch.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Với học viên Thư Đạo, ý này rất thiết thực: dù chủ yếu viết khải, hành hay chữ Việt, tập một ít triện giúp hiểu **trung phong** và nét tròn có lực. Còn về bút, hãy chọn cây phù hợp với phong cách mình hướng tới, rồi kiên nhẫn luyện bút pháp, vì bút pháp mới là thứ làm nên chữ."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Quản Thành Tử",
"zh": "管城子",
"vi": "Biệt hiệu của cây bút, từ «Mao Dĩnh truyện» của Hàn Dũ."
},
{
"hv": "Ngạnh hào",
"zh": "硬毫",
"vi": "Bút lông cứng, đàn hồi mạnh (lông thỏ tía, lông chồn…)."
},
{
"hv": "Nhuyễn hào",
"zh": "软毫",
"vi": "Bút lông mềm, chủ yếu lông dê; giữ nhiều mực, nét biến hoá."
},
{
"hv": "Kiêm hào",
"zh": "兼毫",
"vi": "Bút pha hai loại lông, cứng làm lõi, mềm làm áo, theo nhiều tỉ lệ."
},
{
"hv": "Tử hào",
"zh": "紫毫",
"vi": "Lông thỏ tía (lông lưng thỏ rừng), loại bút cứng quý."
},
{
"hv": "Thai hào",
"zh": "胎毫",
"vi": "Bút làm bằng tóc máu trẻ sơ sinh, rất mềm."
},
{
"hv": "Cương nhu tương tế",
"zh": "刚柔相济",
"vi": "Cứng và mềm bổ trợ nhau, tiêu chuẩn của bút tốt và của nét chữ."
},
{
"hv": "Tiêm, tề, viên, kiện",
"zh": "尖齐圆健",
"vi": "“Bốn đức” của bút: nhọn, bằng, tròn, đàn hồi."
},
{
"hv": "Hồ bút / Tuyên bút",
"zh": "湖笔 / 宣笔",
"vi": "Bút Hồ Châu (Chiết Giang) và bút Tuyên Thành (An Huy), hai dòng bút nổi tiếng."
},
{
"hv": "Quán các thể",
"zh": "馆阁体",
"vi": "Lối chữ khải đều, đen, bóng dùng trong khoa cử, triều đình Minh – Thanh."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Mông Điềm",
"zh": "蒙恬",
"years": "?–210 TCN, đời Tần",
"note": "Danh tướng, tương truyền là người cải tiến cây bút."
},
{
"name": "Vi Đản (Vi Trọng Tương)",
"zh": "韦诞",
"years": "179–253, Tào Nguỵ",
"note": "Nhà thư pháp, nổi tiếng với cách làm bút và mực."
},
{
"name": "Tô Thức",
"zh": "苏轼",
"years": "1037–1101, đời Tống",
"note": "Dùng bút lông thỏ tía Tuyên Thành nhưng chữ đầy đặn, béo."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Đại gia triện, lệ, dùng bút lông dê mà nét hùng kiện."
},
{
"name": "Hà Thiệu Cơ",
"zh": "何绍基",
"years": "1799–1873, đời Thanh",
"note": "Học lệ Hán, bia Nhan; một trong những người dùng bút lông dê nổi tiếng."
},
{
"name": "Lâm Tán Chi",
"zh": "林散之",
"years": "1898–1989",
"note": "Danh gia chữ thảo hiện đại, dùng bút lông dê ngọn dài."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả cho rằng phần lớn “bút cứng” thời xưa thực chất là bút kiêm hào? Nêu ít nhất hai dẫn chứng.",
"Trường hợp Tô Thức và Đặng Thạch Như cho thấy điều gì về quan hệ giữa loại bút và phong cách chữ?",
"Bốn đức “tiêm, tề, viên, kiện” là gì? Hãy mô tả cách kiểm tra chúng khi chọn một cây bút.",
"Người mới dùng bút lông dê thường gặp lỗi gì, và có thể khắc phục bằng những thao tác nào?",
"Theo Tôn Quá Đình và tác giả, vì sao người viết khải, hành, thảo vẫn nên học chữ triện?"
]
}
]
},
{
"id": "c08",
"no": "Bài 8",
"title": "Nghệ thuật khắc ấn của Tề Bạch Thạch",
"titleZh": "齐白石的治印艺术",
"author": "Hoàng Dưỡng Huy",
"pages": "81–84",
"summary": "Hồi ức của một người từng nhiều năm gần gũi Tề Bạch Thạch về con đường học khắc ấn, cách viết bản thảo, đao pháp đơn đao và khâu chỉnh sửa của ông. Bài giảng tóm lược các đặc điểm ấy và rút ra bài học cho người học triện khắc.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Tề Bạch Thạch (1864–1957), người Tương Đàm (Hồ Nam), được biết đến rộng rãi nhất như một hoạ sĩ, nhưng chính ông lại xếp **kim thạch triện khắc** lên hàng đầu trong các sở trường của mình, rồi mới đến thơ, thư pháp và hội hoạ. Tác giả bài viết, hoạ sĩ Hoàng Dưỡng Huy, từng dạy học ở Bắc Kinh, nhiều năm trò chuyện với ông và được xem nhiều ấn ông khắc. Bài viết vì thế có giá trị của một lời chứng kiến tận mắt. Ở đây ta không chép lại thơ, đề từ hay hình ấn của Tề Bạch Thạch, mà chỉ thuật lại bằng lời của bài giảng những đặc điểm chính trong nghệ thuật của ông, theo ba chủ đề: con đường học, cách làm việc, và thẩm mỹ."
},
{
"t": "h",
"x": "Một con đường “nhiều lần biến pháp”"
},
{
"t": "p",
"x": "Điều đáng chú ý trước tiên là thành tựu của ông **không đi theo đường thẳng**. Thuở trẻ ở quê, ông học khắc cùng một người bạn đồng hương là Lê Tùng An và nhờ gia đình họ Lê mà được xem ấn phổ của **Đinh Kính** và **Hoàng Dịch**, hai bậc thầy phái Chiết đời Thanh. Ông chép đi chép lại các ấn ấy để tìm cửa vào. Vài năm sau, gặp ấn của **Triệu Chi Khiêm**, ông nhận ra cái hay của sự sơ – mật (thưa – dày) tự nhiên. Sau đó ông say mê bia «Thiên phát thần sấm» đời Ngô (Tam Quốc), và đao pháp đổi khác; rồi đến bia «Tam Công sơn» đời Đông Hán, cách viết triện lại đổi; cuối cùng ông tìm đến chữ khắc trên quả cân, đồ đong đời Tần (*Tần quyền lượng*), nét ngang dọc thẳng thắn, tự nhiên. Qua mấy lần chuyển biến như thế, ông mới thành phong cách riêng."
},
{
"t": "p",
"x": "Cũng có một giai thoại đáng nhớ: khi ông than mãi không khắc được tốt, một người bạn khuyên hãy gánh về cả gánh đá, khắc rồi mài, mài rồi khắc, đến khi đá thành bùn thì sẽ giỏi. Ông làm đúng như vậy, thêm khoảng mười năm khổ luyện nữa mới đạt thành tựu rõ rệt. Bài học cho người học rất giản dị: **lượng luyện tập là điều kiện không thể thay thế**, và mỗi lần gặp một nguồn cổ mới (bia, quả cân, ấn Hán) đều có thể là một bước ngoặt nếu ta thực sự “tiêu hoá” được nó."
},
{
"t": "h",
"x": "Cách làm việc: viết, khắc, rồi soát lại"
},
{
"t": "p",
"x": "Về quy trình, Tề Bạch Thạch dùng bút mực viết chữ triện trực tiếp lên mặt đá đã mài phẳng. Thời trẻ và trung niên, ông viết đi viết lại nhiều lần cho đến khi các chữ phối hợp hư – thực ổn thoả. Đến khi tác giả gặp ông (lúc ông đã ngoài tám mươi), mấy chục năm luyện tập đã thành phản xạ: nét bút trên đá chỉ như vài dấu ghi nhớ, còn khi khắc thì ông **“thành trúc tại hung”**, cứ theo ý mà đi dao, không bám sát nét mực. Ông cầm đá trong tay, không dùng ấn sàng (giá kẹp ấn)."
},
{
"t": "p",
"x": "Đặc sắc nhất là **đơn đao**: mỗi nét chỉ đi một nhát dao, không đi lại. Theo mô tả, lưỡi dao hướng ra ngoài, hơi nghiêng; khi đổi hướng nét ngang sang nét dọc, ông xoay hòn đá chứ không xoay dao (lấy đá theo dao). Vì lực cổ tay rất mạnh, một bên nét gọn sạch, bên kia vỡ lởm chởm như răng cưa. Chính vết vỡ tự nhiên đó tạo nên **kim thạch vị**, vẻ cổ kính của kim loại và đá đã qua năm tháng."
},
{
"t": "p",
"x": "Sau nhát khắc đầu, ông chải sạch vụn đá, đóng thử ra giấy rồi bình tĩnh xem xét toàn ấn. Mọi quyết định, chỗ nào nên vuông, nên tròn, nên bỏ, nên giữ, nên đứt, nên liền, nên lành, nên vỡ, từ nét chữ đến viền và bốn góc, đều xét theo bố cục chung và sự **thống nhất trong biến hoá** của cả ấn. Tác giả nhận xét thời gian ông ngắm nghía còn nhiều hơn thời gian khắc. Tuy vậy ông chủ trương chỉnh sửa ít: thà để hơi thô còn hơn sửa quá tay làm mất góc cạnh và sức sống tự nhiên. Đây là một quan niệm rất gần với thư pháp: nét viết một lần mới có khí, nét tô lại thì chết."
},
{
"t": "h",
"x": "Thẩm mỹ: táo bạo nhưng có pháp độ"
},
{
"t": "p",
"x": "Ấn của Tề Bạch Thạch có chương pháp mạnh: chỗ dày đặc dồn lại, chỗ trống mở toang, tương phản gay gắt mà vẫn cân. Nguyên lý này đã được các bậc thầy đời Thanh nói rõ. Bao Thế Thần thuật lại lời Đặng Thạch Như:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "字画疏处可以走马，密处不使透风，常计白以当黑，奇趣乃出。",
"hv": "Tự hoạch sơ xứ khả dĩ tẩu mã, mật xứ bất sử thấu phong, thường kế bạch dĩ đương hắc, kỳ thú nãi xuất.",
"vi": "Chỗ nét chữ thưa thì ngựa chạy lọt, chỗ dày thì gió không lọt qua; thường tính phần trắng như phần đen, thì cái thú lạ mới hiện ra.",
"src": "Bao Thế Thần, «Nghệ chu song tiếp», thuật lời Đặng Thạch Như"
},
{
"t": "p",
"x": "Tề Bạch Thạch đẩy nguyên lý ấy đến cực độ, cộng với nét đơn đao thẳng, sắc, tạo nên vẻ hùng hồn, rộng lớn, đầy khí thế. Tác giả nhấn mạnh rằng ông đã hấp thụ cái hay của quả cân Tần, bia Tam Công sơn và bia Thiên phát thần sấm đến mức “hoá vào vô hình”: người xem không thấy dấu vết sao chép mà chỉ thấy một phong cách riêng. Có thể đặt điều này cạnh tư tưởng *ấn ngoại cầu ấn* (tìm ấn ở ngoài ấn) của Triệu Chi Khiêm: nguồn cảm hứng của người khắc ấn không chỉ là ấn cổ mà là toàn bộ văn tự kim thạch."
},
{
"t": "p",
"x": "Người học cần thấy cả hai mặt. Cái “tự do” của Tề Bạch Thạch được xây trên hàng chục năm chép ấn Chiết phái, học Triệu Chi Khiêm và nghiền ngẫm bia khắc. Bắt chước ngay vẻ phóng túng của đơn đao mà chưa có nền tảng triện thư và chương pháp thì dễ thành thô lỗ. Thứ tự hợp lý vẫn là: viết triện cho vững, chép ấn Hán và ấn các phái, rồi mới tìm đường riêng."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Trị ấn",
"zh": "治印",
"vi": "Làm ấn, khắc ấn; đồng nghĩa với triện khắc."
},
{
"hv": "Đơn đao",
"zh": "单刀",
"vi": "Mỗi nét chỉ khắc một nhát dao, một mặt nét gọn, một mặt vỡ tự nhiên."
},
{
"hv": "Xung đao",
"zh": "冲刀",
"vi": "Lối đẩy dao thẳng tới một mạch; đơn đao của Tề Bạch Thạch thuộc lối này."
},
{
"hv": "Ấn sàng",
"zh": "印床",
"vi": "Giá kẹp để cố định hòn đá khi khắc."
},
{
"hv": "Chương pháp",
"zh": "章法",
"vi": "Cách sắp xếp chữ, nét, khoảng trống trên mặt ấn."
},
{
"hv": "Kế bạch đương hắc",
"zh": "计白当黑",
"vi": "Tính khoảng trắng như một phần của bố cục, ngang với nét đen."
},
{
"hv": "Kim thạch vị",
"zh": "金石味",
"vi": "Vẻ cổ kính, mộc của văn tự trên đồng, đá; thường có nhờ vết vỡ tự nhiên."
},
{
"hv": "Tần quyền lượng",
"zh": "秦权量",
"vi": "Chữ khắc trên quả cân, đồ đong đời Tần; nét thẳng, tự nhiên."
},
{
"hv": "Ấn ngoại cầu ấn",
"zh": "印外求印",
"vi": "Quan niệm của Triệu Chi Khiêm: tìm chất liệu cho ấn từ văn tự kim thạch ngoài ấn."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Tề Bạch Thạch",
"zh": "齐白石",
"years": "1864–1957",
"note": "Hoạ sĩ, nhà triện khắc; tự xếp triện khắc lên hàng đầu trong sở trường."
},
{
"name": "Đinh Kính",
"zh": "丁敬",
"years": "1695–1765, đời Thanh",
"note": "Tổ phái Chiết, đứng đầu Tây Linh bát gia."
},
{
"name": "Hoàng Dịch",
"zh": "黄易",
"years": "1744–1802, đời Thanh",
"note": "Một trong Tây Linh tứ gia, giỏi khảo cứu kim thạch."
},
{
"name": "Triệu Chi Khiêm",
"zh": "赵之谦",
"years": "1829–1884, đời Thanh",
"note": "Mở rộng nguồn nhập ấn ra tiền cổ, gương đồng, bia khắc."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Đưa bút ý triện thư vào ấn; nguyên lý “kế bạch đương hắc”."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tề Bạch Thạch đã trải qua những nguồn học nào trên con đường triện khắc, và mỗi nguồn thay đổi điều gì trong ấn của ông?",
"Mô tả kỹ thuật đơn đao của Tề Bạch Thạch. Vì sao nó tạo ra “kim thạch vị”?",
"Trong khâu chỉnh sửa, ông cân nhắc những gì và vì sao lại chủ trương “sửa ít”?",
"Giải thích câu “kế bạch đương hắc” và tìm một ví dụ áp dụng trong chương pháp ấn hoặc thư pháp.",
"Theo em, người mới học nên học gì trước khi thử lối khắc phóng túng như Tề Bạch Thạch? Vì sao?"
]
}
]
},
{
"id": "c09",
"no": "Bài 9",
"title": "Bàn phiếm về ấn chương",
"titleZh": "漫谈印章",
"author": "Đinh Cát Phủ",
"pages": "85–94",
"summary": "Một lược sử ấn chương Trung Hoa từ tỉ ấn thời Chiến Quốc, ấn Tần Hán, ấn giám thưởng đời Đường đến các lưu phái Minh – Thanh và Tề Bạch Thạch, kèm nhận xét về thẩm mỹ chu văn – bạch văn và vấn đề dùng chữ đương đại trong ấn.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Với người học thư pháp, con dấu đỏ trên tác phẩm không phải trang trí phụ mà là một nghệ thuật song hành. Bài của Đinh Cát Phủ đi một vòng lịch sử dài hơn hai nghìn năm, từ khi ấn chỉ là công cụ niêm phong hàng hoá đến khi thành một môn nghệ thuật có trường phái. Bài giảng sắp xếp lại thành năm chủ đề: nguồn gốc và công dụng, ấn Tần Hán như mẫu mực, ấn hậu kỳ và cửu điệp văn, cuộc “phục cổ” đời Nguyên mở đường cho văn nhân khắc ấn, và các lưu phái Minh – Thanh."
},
{
"t": "h",
"x": "Ấn ra đời từ chợ búa và việc niêm phong"
},
{
"t": "p",
"x": "Thuyết đáng tin nhất cho rằng ấn chương xuất hiện từ cuối Xuân Thu đến Chiến Quốc. Công cụ sắt phổ biến, sản xuất tăng, các đô thị buôn bán lớn mọc lên như Lâm Truy (Tề), Hàm Đan (Triệu), Đại Lương, Lạc Dương. Hàng hoá trao đổi nhiều thì cần một dấu hiệu bảo đảm, và ấn ra đời từ đó. «Chu lễ» đã nói hàng hoá dùng “tỉ tiết”, và chú giải của Trịnh Huyền đời Hán cho biết đó chính là ấn chương. Lưu Hi trong «Thích danh» giải thích chữ tỉ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "玺，徙也，封物使可转徙而不可发也。",
"hv": "Tỉ, tỉ dã, phong vật sử khả chuyển tỉ nhi bất khả phát dã.",
"vi": "Tỉ (ấn) nghĩa là “dời”: niêm vật lại khiến có thể chuyển dời đi mà không thể mở ra.",
"src": "Lưu Hi, «Thích danh»"
},
{
"t": "p",
"x": "Cách dùng cụ thể: buộc đồ vật hay thẻ tre bằng dây, trát đất sét lên nút dây rồi ấn con dấu xuống, giống như niêm xi ngày nay. Cục đất có dấu ấy gọi là **phong nê**. Vì in vào đất, nét chìm của ấn sẽ thành nét nổi trên đất, nên ấn thời này chủ yếu là **bạch văn** (chữ khắc chìm). Đến khi giấy thay thẻ tre, khoảng sau đời Đông Tấn, người ta mới dùng mực đỏ (ấn nê) đóng lên giấy; lúc đó **chu văn** (chữ nổi, in ra chữ đỏ) rõ ràng hơn nên dần chiếm ưu thế trong ấn quan. Đây là một ví dụ đẹp về việc vật liệu và công dụng quyết định thẩm mỹ."
},
{
"t": "p",
"x": "Ấn còn gắn với thứ bậc. Từ đời Tần, chữ *tỉ* dành riêng cho thiên tử, người khác chỉ gọi là *ấn*; đời Hán, thiên tử có sáu tỉ, quan từ hai nghìn thạch trở lên gọi ấn là *chương*, thấp hơn gọi *ấn*; ấn riêng thường khắc “mỗ mỗ tư ấn”. Núm ấn cũng phân biệt cấp bậc với hình rùa, lạc đà, núm mũi. Về chất liệu, sử liệu đời Hán chép:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "秦以前，民皆以金玉为印，龙虎钮，唯其所好。",
"hv": "Tần dĩ tiền, dân giai dĩ kim ngọc vi ấn, long hổ nữu, duy kỳ sở hảo.",
"vi": "Trước đời Tần, dân đều lấy vàng, ngọc làm ấn, núm hình rồng hổ, tuỳ theo ý thích.",
"src": "Vệ Hoành, «Hán cựu nghi» (dẫn trong «Độc đoán» của Thái Ung)"
},
{
"t": "h",
"x": "Ấn Tần Hán: đỉnh cao của “phân chu bố bạch”"
},
{
"t": "p",
"x": "Ấn cổ phần lớn là **chú ấn**: đúc bằng khuôn cát hoặc khuôn sáp chảy. Khi cần gấp, như phong quan trong quân, người ta khắc thẳng lên phôi, gọi là **tạc ấn** hay “cấp tựu chương”, nét mạnh và tự nhiên hơn. Ấn trước Tần (cổ tỉ) mang nhiều dị thể chữ của sáu nước, khó đọc. Tần Thuỷ Hoàng thống nhất văn tự, Lý Tư định tiểu triện, nên ấn Tần dùng tiểu triện, thường có khung chữ điền chia ô."
},
{
"t": "p",
"x": "Đời Hán thông dụng lệ thư, ấn thì dùng **mậu triện** (còn gọi mô ấn triện): một thứ triện được vuông hoá, bớt cong, gần với lệ, rất hợp với khuôn ấn vuông. Tác giả ví thành tựu của ấn Hán như thơ Đường, từ Tống, khúc Nguyên: một ngọn núi vút lên, thời kỳ phồn thịnh nhất của ấn chương. Ấn Hán có đủ loại một mặt, hai mặt, nhiều mặt, ấn mẹ con, ấn hình (tiếu hình ấn). Điểm chung của ấn Tần Hán là trong khoảng vuông chỉ chừng một tấc, nhờ **phân chu bố bạch**, chia nét đỏ và khoảng trắng, mà đạt vẻ chất phác, dày dặn, so le mà có trật tự. Ngô Khâu Diễn sau này đúc kết:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "白文印，皆用汉篆，平方正直，字不可圆。",
"hv": "Bạch văn ấn, giai dụng Hán triện, bình phương chính trực, tự bất khả viên.",
"vi": "Ấn bạch văn đều dùng triện Hán, bằng, vuông, ngay thẳng, chữ không được tròn.",
"src": "Ngô Khâu Diễn, «Tam thập ngũ cử»"
},
{
"t": "h",
"x": "Ấn giám thưởng và cửu điệp văn"
},
{
"t": "p",
"x": "Từ Đường, Tống, Nguyên, ấn mở rộng từ công cụ xác tín sang **giám tàng** và **đề bạt** thư hoạ. Ấn sớm nhất thấy trên thư hoạ là ấn liên châu “Trinh Quán” của Đường Thái Tông; nội phủ đời Đường còn có các ấn “Khai Nguyên”, “Tập Hiền”, “Bí Các”, “Hoằng Văn”. Sau đó tư nhân sưu tập cũng làm ấn tên hiệu, ấn trai đường, ấn thu tàng. Chính từ đây hình thành truyền thống đóng ấn trên tác phẩm mà ngày nay người viết thư pháp vẫn dùng: ấn tên, ấn hiệu, ấn nhàn chương."
},
{
"t": "p",
"x": "Ấn quan từ Tống trở đi dùng **cửu điệp văn**: nét chữ uốn gấp nhiều lần để lấp đầy mặt ấn lớn. Tên gọi thường được giải thích bằng số chín, số dương cực trong Kinh Dịch, với câu “Càn nguyên dụng cửu, thiên hạ trị dã” (Văn ngôn, quẻ Càn). Lối chữ này đều đặn, kín, nhưng thiên về hoa văn, mất cái tự nhiên, cổ phác của ấn Tần Hán. Đời Nguyên có ấn quan dùng chữ Bát Tư Ba, ấn áp (ký hiệu) dùng chữ khải; đời Minh, Thanh, ấn quan tiếp tục quy cách hoá, đời Thanh dùng song song chữ Hán và chữ Mãn."
},
{
"t": "h",
"x": "Cuộc phục cổ đời Nguyên và hòn đá hoa nhũ"
},
{
"t": "p",
"x": "Bước ngoặt mở ra thời đại văn nhân khắc ấn đến từ đời Nguyên. **Triệu Mạnh Phủ**, người chủ trương trở về với cổ pháp trong hội hoạ, cũng đề xướng lối chu văn nét đều mảnh như đũa ngọc (*ngọc trợ văn*, về sau gọi là *viên chu văn*) để thay cửu điệp văn. **Ngô Khâu Diễn** viết «Tam thập ngũ cử»: mười tám điều đầu bàn nguồn gốc chữ triện và việc viết triện, mười bảy điều sau bàn thể thức ấn và cách bố trí chu, bạch, khẳng định khắc ấn phải học Tần Hán và phải bắt đầu từ thư pháp."
},
{
"t": "p",
"x": "Yếu tố quyết định thứ hai là chất liệu. Tương truyền cuối đời Nguyên, Vương Miện dùng **đá hoa nhũ** để khắc ấn. Đá mềm, dễ khắc, nên người viết triện có thể tự cầm dao, không phải giao bản viết cho thợ khắc đồng, ngọc. Từ triện đến khắc do một người làm, thư pháp và đao pháp hợp nhất; đó là tiền đề để các lưu phái Minh – Thanh nở rộ. Với học viên, đây là lý do sâu xa của câu “ấn tòng thư xuất”: khắc ấn tốt trước hết phải viết triện tốt."
},
{
"t": "h",
"x": "Các lưu phái Minh – Thanh và Tề Bạch Thạch"
},
{
"t": "p",
"x": "**Văn Bành** đời Minh được coi là người nối trước mở sau, học ấn Hán để sửa thói uốn khúc đời Tống Nguyên, hướng tới vẻ nhã chính, tươi nhuận. Học trò ông là **Hà Chấn** thêm phần mạnh mẽ, sắc gắt, được tôn là tổ phái Huy (Hoàn). Hậu bối của phái này, Trình Thoại, Ba Uý Tổ, Hồ Đường, Uông Triệu Long (Huy phái tứ gia), học sâu ấn Tần Hán đến mức đặt lẫn với ấn cổ khó phân biệt, nhưng vẫn có ý mới. **Phái Chiết** do Đinh Kính mở đầu, cùng Tưởng Nhân, Hề Cương, Hoàng Dịch rồi Trần Dự Chung, Trần Hồng Thọ, Triệu Chi Thâm, Tiền Tùng (Tây Linh bát gia), có vẻ tĩnh, già dặn, cứng cỏi, bạch văn dùng **thiết đao** vụn để lộ ngọn dao. Tác giả cũng lưu ý: người theo đông thì sinh lối giả tạo, khoa trương."
},
{
"t": "p",
"x": "**Đặng Thạch Như** đem bút ý tiểu triện của mình vào ấn, mở ra Đặng phái với chu văn tiểu triện uyển chuyển; học trò Ngô Nhượng Chi tiếp nối bằng đao pháp lưu loát. **Triệu Chi Khiêm** học Chiết rồi Đặng, Ngô, mở rộng nguồn nhập ấn ra bia khắc, tượng Phật Hán – Lục triều, thành công cả chu lẫn bạch. **Ngô Xương Thạc**, “cự phách” đầu thời Dân Quốc, dựa vào «Thạch cổ văn», ấn Hán, gạch ngói, chữ trên chuông đỉnh, tạo vẻ hồn hậu, cổ chuyết. **Hoàng Sĩ Lăng** (phái Di Sơn) có nét bóng sạch, bằng thẳng, tưởng đơn điệu mà biến hoá vô cùng. Cuối cùng là **Tề Bạch Thạch** với đơn đao khắc sâu và chương pháp hiểm kỳ (xem Bài 8). Tác giả nhận xét ông kém Ngô Xương Thạc ở vẻ hồn hậu, kém Triệu Chi Khiêm ở vẻ tĩnh tú, nhưng vẫn có phong độ đại gia."
},
{
"t": "p",
"x": "Phần kết, tác giả nêu một đề nghị gây tranh luận: vì phần đông người trẻ và người xem không đọc được triện, ông kêu gọi mạnh dạn đưa chữ đương đại, kể cả chữ giản thể, vào ấn. Đây là quan điểm riêng gắn với bối cảnh thời ông viết. Với người học thư pháp Việt, câu hỏi ấy cũng rất gần gũi: khi khắc ấn chữ Quốc ngữ, ta vẫn có thể giữ tinh thần phân chu bố bạch và sự chất phác của ấn Hán, dù chữ không còn là triện."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Tỉ",
"zh": "玺",
"vi": "Tên gọi ấn thời cổ; từ đời Tần chỉ dành cho ấn của thiên tử."
},
{
"hv": "Phong nê",
"zh": "封泥",
"vi": "Cục đất sét niêm nút dây, có in dấu ấn; cách dùng ấn trước khi có giấy."
},
{
"hv": "Bạch văn / Chu văn",
"zh": "白文 / 朱文",
"vi": "Chữ khắc chìm (in ra chữ trắng) / chữ khắc nổi (in ra chữ đỏ)."
},
{
"hv": "Chú ấn / Tạc ấn",
"zh": "铸印 / 凿印",
"vi": "Ấn đúc bằng khuôn / ấn khắc thẳng lên phôi (cấp tựu chương)."
},
{
"hv": "Mậu triện",
"zh": "缪篆",
"vi": "Thứ triện vuông hoá, gần lệ, dùng trong ấn Hán (mô ấn triện)."
},
{
"hv": "Phân chu bố bạch",
"zh": "分朱布白",
"vi": "Chia phần đỏ và phần trắng trên mặt ấn; cốt lõi của chương pháp."
},
{
"hv": "Cửu điệp văn",
"zh": "九叠文",
"vi": "Lối triện uốn gấp nhiều lần dùng trong ấn quan từ Tống trở đi."
},
{
"hv": "Ngọc trợ văn / Viên chu văn",
"zh": "玉箸文 / 圆朱文",
"vi": "Chu văn nét đều, tròn, mảnh như đũa ngọc; do Triệu Mạnh Phủ đề xướng."
},
{
"hv": "Thiết đao",
"zh": "切刀",
"vi": "Đao pháp cắt từng đoạn ngắn nối nhau; đặc trưng của phái Chiết."
},
{
"hv": "Lưu phái",
"zh": "流派",
"vi": "Các trường phái triện khắc Minh – Thanh: Huy, Chiết, Đặng, Triệu, Ngô, Di Sơn, Tề…"
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Triệu Mạnh Phủ",
"zh": "赵孟頫",
"years": "1254–1322, đời Nguyên",
"note": "Đề xướng chu văn ngọc trợ, phục hồi cổ pháp."
},
{
"name": "Ngô Khâu Diễn",
"zh": "吾丘衍",
"years": "1272–1311, đời Nguyên",
"note": "Tác giả «Tam thập ngũ cử», lý luận ấn học đầu tiên có hệ thống."
},
{
"name": "Văn Bành",
"zh": "文彭",
"years": "1498–1573, đời Minh",
"note": "Con Văn Trưng Minh, người mở đầu văn nhân khắc ấn bằng đá."
},
{
"name": "Hà Chấn",
"zh": "何震",
"years": "khoảng 1530–1604, đời Minh",
"note": "Tổ phái Huy, phong cách mạnh mẽ, sắc gắt."
},
{
"name": "Đinh Kính",
"zh": "丁敬",
"years": "1695–1765, đời Thanh",
"note": "Tổ phái Chiết, đứng đầu Tây Linh bát gia."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Đưa bút ý tiểu triện vào ấn, mở Đặng phái."
},
{
"name": "Ngô Nhượng Chi",
"zh": "吴让之",
"years": "1799–1870, đời Thanh",
"note": "Học trò truyền đời của Đặng Thạch Như, đao pháp lưu loát."
},
{
"name": "Triệu Chi Khiêm",
"zh": "赵之谦",
"years": "1829–1884, đời Thanh",
"note": "Mở rộng nguồn nhập ấn ra bia khắc, tiền, gương."
},
{
"name": "Ngô Xương Thạc",
"zh": "吴昌硕",
"years": "1844–1927",
"note": "Học Thạch cổ văn và ấn Hán; vẻ hồn hậu, cổ chuyết."
},
{
"name": "Hoàng Sĩ Lăng",
"zh": "黄士陵",
"years": "1849–1908, đời Thanh",
"note": "Phái Di Sơn, nét bóng sạch, bằng thẳng."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Ấn chương ra đời trong bối cảnh kinh tế – xã hội nào? Phong nê là gì và vì sao ấn thời này chủ yếu là bạch văn?",
"Giải thích khái niệm “phân chu bố bạch” và vì sao ấn Tần Hán được coi là mẫu mực của chương pháp.",
"Cửu điệp văn khác ấn Tần Hán ở điểm nào về thẩm mỹ?",
"Triệu Mạnh Phủ, Ngô Khâu Diễn và việc dùng đá hoa nhũ đã thay đổi nghề khắc ấn như thế nào?",
"Chọn hai lưu phái Minh – Thanh và so sánh phong cách của chúng. Em nghĩ gì về việc dùng chữ Quốc ngữ trong ấn?"
]
}
]
}
]
}
Nhận xét
Đăng nhận xét