{
"id": "chiet-giang-thuong",
"chapters": [
{
"id": "c01",
"no": "Bài 1",
"title": "Bàn về nguồn mạch thư học",
"titleZh": "书学源流论",
"author": "Trương Tông Tường",
"pages": "1–20",
"summary": "Trương Tông Tường vẽ một tấm bản đồ thư học hoàn chỉnh: các thể chữ sinh ra từ đâu, công cụ quyết định nét bút ra sao, các thời đại hợp rồi tan thế nào, bút pháp – kết cấu vận hành ra sao và con người in dấu vào chữ thế nào; luận điểm xuyên suốt là dòng chảy mỗi thời mỗi khác, nhưng cái nguồn bút pháp phần lớn vẫn quy về hệ Vương Hi Chi.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "«Thư học nguyên lưu luận» là một trong những công trình sớm nhất của thế kỷ XX trình bày lịch sử thư pháp Trung Hoa như một hệ thống. Tác giả **Trương Tông Tường** (1882–1965), người Hải Ninh, Chiết Giang, cả đời làm công việc **hiệu khám** – đối chiếu, sửa chữa sách cổ – và về sau là quán trưởng Thư viện Chiết Giang, xã trưởng Tây Linh ấn xã. Bài viết năm 1918 ở Bắc Kinh, theo lời tựa chỉ trong ba bốn ngày, với giọng tự giễu là chọn một môn học “vô dụng” để giết thời gian. Nhưng đây là tác phẩm đầy chính kiến: con mắt nhà văn bản học khiến ông luôn hỏi một nét chữ được viết bằng công cụ gì, chép lại qua mấy lần, thuộc dòng truyền nào. Bài giảng gom nội dung thành sáu chủ đề."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Năm thể chữ: thể nào sinh ra từ thể nào?"
},
{
"t": "p",
"x": "Với **triện thư**, ông cho rằng từ thời đặt chữ đến đời Tần chữ viết đã đổi vô số lần, chỉ vì tư liệu quá ít nên không thể định rõ từng giai đoạn; ông dẫn Hứa Thận làm chứng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "封于泰山者七十有二代，靡有同焉。",
"hv": "Phong ư Thái Sơn giả thất thập hữu nhị đại, mĩ hữu đồng yên.",
"vi": "Các đời làm lễ phong ở núi Thái Sơn có bảy mươi hai đời, không đời nào chữ viết giống nhau.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự – Tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Lý Tư thống nhất văn tự thành **tiểu triện**, điểm hoàn thiện nhất của triện. Về **lệ thư**, ông nhận rằng trước Tần đã có lối viết giản lược lẻ tẻ, nhưng phải đến Trình Mạc gom thành quy phạm mới gọi là lệ; và lệ nguyên thủy không có nét **ba đao**, lệ Hán chỉ trang sức thêm chứ không đổi cấu tạo chữ. Với **khải thư**, ông chú ý rằng sử chép Vương Thứ Trọng làm ra “khải pháp”: khải không phải thể chữ mới tinh mà là một cách vận bút mới trên nền lệ, đến Chung Do thì đủ pháp độ."
},
{
"t": "p",
"x": "Táo bạo nhất là kiến giải về **thảo thư**: người ta thường nghĩ chữ đi từ khải sang hành rồi thảo, nhưng ông lập luận chương thảo sinh ra từ việc viết lệ cho nhanh, vì nét chương thảo vẫn mang ba đao và kết thể khác khải quá xa; chỉ đến Vương Hi Chi mới thành **kim thảo** gần với khải. Còn **hành thư** thì đúng là khải viết giản lược cho lưu động. Hệ quả thực hành: hành và thảo là hai đường, đừng trộn lẫn. Những bản thảo vội của Nhan Chân Khanh xen hành với thảo là chuyện bất đắc dĩ; muốn học hành thư, hãy lấy loại «Lan Đình tự» làm chuẩn."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Công cụ làm nên nét chữ"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần độc đáo nhất của bài là lập luận rằng hình dáng chữ cổ do vật liệu quyết định: khắc bằng dao thì nét nhọn; khi biết dùng **sơn** viết trước rồi mới khắc hay đúc, nét trên đồ đồng chuyển sang tròn; khi bút, mực, giấy đầy đủ thì nét mới đều. Vì vậy chữ làm bằng dao và sơn chỉ để khảo cứu; dùng bút lông mô phỏng cả vết dao lẫn chỗ đá mòn là làm trái tính công cụ."
},
{
"t": "p",
"x": "Xem mặc tích Tô Thức, Mễ Phất, ông thấy khởi bút và chuyển chiết rõ ràng, chứng tỏ người Tống dùng **cương hào**. Bút mềm đầu dài để mực tràn quanh mũi, che lấp chỗ yếu; bút cứng thì nét yếu lộ ngay. Ông khuyên dùng tử hào, lang hào hoặc kiêm hào nhiều phần cứng, tránh hẳn dương hào đầu dài, và so Lưu Dung (mực đậm mà không có mực thừa ngoài mũi) với Triệu Chi Khiêm (tài cao nhưng khởi bút không dứt khoát vì bút dê). Giấy cũng vậy: người xưa chuộng mặt giấy, lụa bóng mịn không “cản bút”; giấy thô chỉ hợp người dùng bút mềm vì giấy khống chế bút thay họ; ông chọn giấy tuyên. Mực nên đậm nhưng không nhiều keo, không thô, không để qua đêm; lối mực nhạt của Triệu Mạnh Phủ là lời giải cho bút mềm chứ không phải để tiện. Ông ví hào bút như xương, mực như máu của chữ."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Hợp rồi tan: dòng chảy qua các thời đại"
},
{
"t": "p",
"x": "Lịch sử với ông là nhịp **hợp – tan**. Từ Hán đến Tấn, bút pháp truyền trong một số gia tộc, rất thuần nhất, và Vương Hi Chi là người tổng hợp: giữ phép cũ, gọt cái vụng, giữ cái khéo. Ông bác lời chê nổi tiếng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "羲之俗书趁姿媚。",
"hv": "Hi Chi tục thư sấn tư mị.",
"vi": "Chữ tục của Hi Chi chạy theo vẻ duyên dáng.",
"src": "Hàn Dũ, «Thạch cổ ca»"
},
{
"t": "p",
"x": "Với ông, vẻ duyên dáng ấy là thành quả của sự trau chuốt trên nền phép cổ, và Vương Hi Chi trong thư học giống như Khổng Tử trong Nho gia. **Lục triều** như chư tử Chiến Quốc, mỗi nhà tự lập; ông chia làm **viên bút**, đỉnh cao là «Vân Phong sơn khắc thạch», và **phương bút**, chuẩn mực là «Trương Mãnh Long» – phóng mà vẫn hàm súc. Ông dẫn câu nổi tiếng do Bao Thế Thần ghi, nhưng cho rằng nó chỉ đúng về kết thể của bia này:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "字画疏处可以走马，密处不使透风。",
"hv": "Tự họa sơ xứ khả dĩ tẩu mã, mật xứ bất sử thấu phong.",
"vi": "Chỗ thưa trong chữ có thể cho ngựa chạy qua, chỗ dày thì không để gió lọt.",
"src": "Lời Đặng Thạch Như, Bao Thế Thần ghi trong «Nghệ chu song tiếp»"
},
{
"t": "p",
"x": "**Đời Tùy** theo pháp độ nên gom mọi nhà về một mối, chữ đều và gầy cứng, nhưng mở đường cho lối xếp chữ như hạt bàn tính. **Đời Đường** chữa bệnh cứng nhắc bằng sự lưu động và quay về họ Vương, nhưng mỗi nhà một vẻ: Âu Dương Tuân còn dấu Tùy trong kết cấu, Ngu Thế Nam được cái nghiêm, Chử Toại Lương được cái mị, Lý Ung giữ phép mà ít biến hóa – ông tán thưởng câu của Đổng Kỳ Xương:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "右军如龙，北海如象。",
"hv": "Hữu Quân như long, Bắc Hải như tượng.",
"vi": "Vương Hữu Quân như rồng, Lý Bắc Hải như voi.",
"src": "Đổng Kỳ Xương, «Họa thiền thất tùy bút»"
},
{
"t": "p",
"x": "Người Tống chuộng thư từ, ít viết bia, chỉ Tô Thức viết bia được; ông còn chê Hoàng Đình Kiên đi vào “bàng môn”, nhận định mà về sau chính ông đã điều chỉnh. Ông bênh **Triệu Mạnh Phủ**: Triệu tập đại thành chữ Vương, là “công thần” của dòng Vương; người sau chán khéo tìm vụng là chuyện khẩu vị đổi thay, không phải lỗi của Triệu. Đời Minh, Đổng Kỳ Xương tập đại thành **thiếp học**; đời Thanh chữ Đổng tràn ngập, Trương Chiếu, Lưu Dung, Vương Văn Trị mỗi người chữa một bệnh của Đổng, rồi Bao Thế Thần mở ra **bi học**."
},
{
"t": "p",
"x": "Kết luận phương pháp rất đáng nhớ: dòng chảy khác nhau vì mỗi người nhìn một cách, vì người giỏi luôn giữ bộ mặt riêng, và trên hết vì **thời đại** – tức phong thượng và thói quen. Đường học Tấn mà Đường vẫn là Đường; vì vậy không thể lấy trước sau để xếp hạng, chỉ nên xét khéo vụng – cũng như Tư Mã Thiên, Ban Cố đều học Tả Khâu Minh mà mỗi người một vẻ."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Thế đi trước chữ: bút pháp và kết cấu"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông định nghĩa **thế** là chữ khi chưa thành hình, nên thế luôn đi trước chữ. Phân biệt **thuận – nghịch** khi khởi bút là để giảng cho người học, không phải luật bắt buộc; ông chê lối dạy máy móc đặt bút đẩy tới rồi mới kéo ngược cho giống mẫu, chẳng khác gì tô chữ. Về **chuyển chiết**, hình thức nhiều kiểu, nhưng nguyên lý chung là tích thế cho chỗ chuyển ngay khi hạ bút. Ông đồng tình với Bao Thế Thần rằng **khỏa phong** là bệnh sinh từ thiếp bị khắc lại nhiều lần và phải để “vạn hào tề lực”, nhưng bổ sung: phong và hào hỗ trợ nhau, “trải hào” không có nghĩa là nằm bẹp bút. Ông cũng không nhận cách giải thích huyền bí của Bao về **trung phong**: trung phong là mũi bút nằm giữa thân bút để vận hành tự do, không nhất thiết nằm giữa nét chữ."
},
{
"t": "p",
"x": "Các quy tắc **kết cấu** thông thường chỉ là phép thường, không ràng buộc bậc kỳ tài; các nhà Đường mỗi người xử lý quan hệ trái – phải một cách. Về **chương pháp**, ông nói: với hành thảo, hãy coi mỗi chữ như một nét, cả hàng, cả bức như một chữ. Bằng chứng là «Lan Đình» bản Định Võ khí mạch liền suốt, còn «Tập Vương Thánh giáo tự» dù chữ nào cũng tinh lại không nối khí giữa các hàng. Vì thế nên xem mặc tích, hoặc treo cả bức thác bản mà học, đừng chỉ tập chữ rời."
},
{
"t": "h",
"x": "5. Con người sau nét chữ: hung khâm và học vấn"
},
{
"t": "p",
"x": "Chữ còn đổi theo **hung khâm** của người viết: Tấn chuộng thanh đàm, Lục triều tin Phật, mỗi nhà Đường giống tính cách mình. Ngay một người cũng viết khác theo cảnh ngộ: «Lan Đình» có cảnh đẹp, bạn hiền, văn hay nên chữ mới thần; các tác phẩm của Nhan Chân Khanh lúc như trận mạc, lúc như tiễn biệt, lúc nghẹn ngào. Công phu thì học được, còn hung khâm phần lớn do trời. Bù lại có **học vấn**: thiên phân cao mà thiếu công thì “dã”, đủ công mà thiên phân thấp thì “lậu”; Đặng Thạch Như là ví dụ việc học đổi hẳn một người. Chữ nhà kinh học trang nhã, chữ họa gia giống tranh của họ, chữ nhà kim thạch cứng và chất phác: học vấn đổi tính tình, tính tình đổi thì chữ đổi theo."
},
{
"t": "h",
"x": "6. Triện lệ và cách thưởng lãm"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông coi tiểu triện là đại tông của **triện thư**, ghi nhận Đặng Thạch Như làm cuộc cách mạng khi để lộ dấu khởi, thu, chuyển của bút, và tôn Ngô Đại Trưng là chính tông thời gần. Ông phản đối dùng bút bắt chước dấu dao trên đồ đồng, ấn phong: “bút vẫn là bút, dao vẫn là dao”. Ông cũng bác ý cho rằng khải thư phải lấy sức từ triện lệ, giải thích hình ảnh “dấu dột” là hiệu quả của bút to viết chữ nhỏ. Về **lệ thư**, «Bùi Sầm kỷ công bi» là chứng cứ lệ thời đầu không có ba đao; **chương thảo** là lệ viết tán ra cho nhanh, đúng như tên «Cấp tựu»."
},
{
"t": "p",
"x": "Cuối cùng ông chỉ ra bốn tật khi **thưởng lãm**: thành kiến bè phái (bi chê thiếp, Nam chê Bắc), phụ họa theo danh, đoán bừa xuất xứ vì thấy hình giống, và quý xưa khinh nay. Phương pháp ông đề nghị: trước phân rõ lưu phái, sau xét bút pháp; pháp đã đúng thì hình chữ khác cũng không hại cái hay. Với người học hôm nay, đó vẫn là cách đọc một tác phẩm tốt nhất: hỏi nó từ đâu đến và bút đi thế nào, trước khi hỏi nó thuộc phái nào."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Nguyên lưu",
"zh": "源流",
"vi": "Nguồn và dòng: cái gốc bút pháp chung và những biến thể của từng thời, từng người."
},
{
"hv": "Thế",
"zh": "势",
"vi": "Đà vận động có trước khi chữ thành hình; quyết định cách khởi, chuyển, thu của nét."
},
{
"hv": "Cương hào / Nhu hào",
"zh": "刚毫 / 柔毫",
"vi": "Bút lông cứng (tử hào, lang hào) và bút lông mềm (dương hào); tác giả chủ trương dùng bút cứng."
},
{
"hv": "Khỏa phong",
"zh": "裹锋",
"vi": "Mũi bút bị bọc, cùn tròn, nét thiếu sắc; theo tác giả là bệnh sinh từ thiếp bị khắc lại nhiều lần."
},
{
"hv": "Vạn hào tề lực",
"zh": "万毫齐力",
"vi": "Mọi sợi lông bút cùng chịu lực, nét chắc và đầy."
},
{
"hv": "Trung phong",
"zh": "中锋",
"vi": "Mũi bút giữ ở giữa thân bút khi vận hành; tác giả không đòi phải nằm giữa nét chữ."
},
{
"hv": "Chuyển chiết",
"zh": "转折",
"vi": "Chỗ nét đổi hướng: chuyển là uốn tròn, chiết là gập góc."
},
{
"hv": "Viên bút / Phương bút",
"zh": "圆笔 / 方笔",
"vi": "Nét tròn và nét vuông; hai loại hình chính của bia Lục triều."
},
{
"hv": "Thiếp học / Bi học",
"zh": "帖学 / 碑学",
"vi": "Học theo pháp thiếp (dòng Vương) và học theo bia khắc (nhất là bia Bắc Ngụy)."
},
{
"hv": "Hung khâm",
"zh": "胸襟",
"vi": "Tấm lòng, khí độ của người viết, thể hiện qua cái thần của chữ."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Trương Tông Tường",
"zh": "张宗祥",
"years": "1882–1965",
"note": "Tác giả; nhà hiệu khám cổ tịch, quán trưởng Thư viện Chiết Giang, xã trưởng Tây Linh ấn xã."
},
{
"name": "Vương Hi Chi",
"zh": "王羲之",
"years": "303–361, đời Đông Tấn",
"note": "Người tổng hợp bút pháp Hán – Tấn; được tác giả ví như Khổng Tử của thư học."
},
{
"name": "Chung Do",
"zh": "钟繇",
"years": "151–230, đời Tam Quốc",
"note": "Được coi là thủy tổ của chính thư (khải thư)."
},
{
"name": "Lý Ung",
"zh": "李邕",
"years": "678–747, đời Đường",
"note": "Lý Bắc Hải, đại gia hành thư viết bia; giữ phép Vương nhưng ít biến hóa."
},
{
"name": "Triệu Mạnh Phủ",
"zh": "赵孟頫",
"years": "1254–1322, đời Nguyên",
"note": "Tập đại thành chữ Vương; tác giả gọi là “công thần” của dòng Vương."
},
{
"name": "Đổng Kỳ Xương",
"zh": "董其昌",
"years": "1555–1636, đời Minh",
"note": "Tập đại thành thiếp học; ảnh hưởng bao trùm đầu đời Thanh."
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Nghệ chu song tiếp», người mở đường cho bi học."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Đổi mới triện thư bằng cách để lộ khởi thu của bút."
},
{
"name": "Triệu Chi Khiêm",
"zh": "赵之谦",
"years": "1829–1884, đời Thanh",
"note": "Tài cao, hiểu lẽ dao – bút, nhưng dùng bút mềm nên nét đôi khi không dứt khoát."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả cho rằng thảo thư sinh ra từ lệ thư chứ không phải từ khải thư? Lập luận này giúp gì cho việc phân biệt hành và thảo khi luyện tập?",
"Trình bày quan điểm của tác giả về cương hào và nhu hào. Hãy thử viết cùng một chữ bằng hai loại bút và ghi lại khác biệt bạn thấy.",
"Tác giả hiểu “trung phong” khác Bao Thế Thần ở điểm nào?",
"Câu “coi mỗi chữ như một nét, cả bức như một chữ” có ý nghĩa gì đối với chương pháp hành thảo? Lấy «Lan Đình tự» và «Tập Vương Thánh giáo tự» làm ví dụ.",
"Bốn tật khi thưởng lãm thư pháp là gì? Bạn đã từng mắc tật nào?"
]
}
]
},
{
"id": "c02",
"no": "Bài 2",
"title": "Ghi chép khi hiệu khám «Thuần Hoá các thiếp»",
"titleZh": "校《淳化阁帖》记",
"author": "Trương Tông Tường",
"pages": "21–28",
"summary": "Ghi chép đối chiếu hai bản in ảnh của «Thuần Hoá các thiếp» với nhau và với một bản thích văn Nhật Bản, qua đó Trương Tông Tường cho thấy một bộ pháp thiếp tưởng như cố định thực ra sai lệch rất nhiều qua từng lần khắc, thác và chú giải.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Đây là bản ghi chép hiệu khám Trương Tông Tường viết mùa hè năm 1962 ở núi Mạc Can. Bản «Thuần Hoá các thiếp» của phủ Túc vương đời Minh ông giữ mấy chục năm đã bị lấy cắp thời kháng chiến; nay mua được hai bản in ảnh – một bản collotype của Nhật in lại bản do Giả Tự Đạo khắc cuối đời Tống (ông gọi là “Giả thiếp”), một bản in đá của Thương vụ ấn thư quán gọi là “Du tướng bản” – ông so từng chữ và ghi lại chỗ khác nhau. Đọc bài này, người học không cần nhớ từng dị đồng, mà cần hiểu cách một nhà văn bản học làm việc với pháp thiếp."
},
{
"t": "h",
"x": "Bộ pháp thiếp đầu tiên và số phận của nó"
},
{
"t": "p",
"x": "«Thuần Hoá các thiếp» được khắc năm Thuần Hóa thứ ba (992) đời Tống Thái Tông: triều đình gom mặc tích cổ trong kho, giao cho Vương Trứ chọn lọc thành mười quyển. Tác giả nhận rằng bộ thiếp lẫn nhiều chữ giả, gán nhầm tác giả, cắt ghép văn bản, nhưng vẫn có công lớn: nhờ nó mà bút pháp Hán – Tấn còn truyền được một mạch. Bản khắc gốc thực ra bằng gỗ táo, sau bị nứt và được gắn lại bằng những miếng bạc hình thỏi; dấu các thỏi bạc ấy trên bản thác trở thành căn cứ phân biệt “bản ngân đĩnh” lớn nhỏ và định niên đại thác bản. Về sau còn vô số lần khắc lại, như ở Quốc tử giám đời Thiệu Hưng, «Đàm thiếp», «Giáng thiếp», bản Giả Tự Đạo có Liêu Oánh Trung giám định."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng xét lại lai lịch “Du tướng bản”. Dù có đề bạt của nhiều nhà sưu tập từ Nguyên đến Thanh và từng về tay Lương Khải Siêu, ông thấy màu mực kém bản Giả, các lời đề chưa chắc đáng tin, và căn cứ vào việc không hề có dấu thỏi bạc cùng một vết “thạch hoa” ở một chữ, ông đoán nó chỉ là một bản thác sớm của phủ Túc vương đời Minh. Đây là một bài học về giám định: lạc khoản danh giá không thay được chứng cứ vật chất trên chính bản thác."
},
{
"t": "h",
"x": "Những sai lệch nhỏ và ý nghĩa lớn"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần chính của bài là danh sách dị đồng theo mười quyển, từ các đế vương, danh thần đến Vương Hi Chi và Vương Hiến Chi. Các loại sai lệch có thể quy về vài nhóm: nét bị thiếu hoặc mờ ở bản này mà rõ ở bản kia; bộ thủ bị rơi mất khiến chữ đọc thành chữ khác; một nét thừa do lỗi mô lặc chứ không phải do đá vỡ; thứ tự các thiếp trong quyển khác nhau; số chữ mỗi hàng khác nhau; có bản thiếu hẳn mấy hàng hoặc nửa trang vì đóng xén hay mối mọt. Ông còn soát cả bản **thích văn** kèm theo bản in Nhật và chỉ ra nhiều chữ đọc sai, có chỗ bỏ sót cả một đoạn mà không nói căn cứ vào bản nào."
},
{
"t": "p",
"x": "Một ví dụ cho thấy sự cẩu thả của người biên tập đầu tiên: ở một thiếp mang tên Vương Hiến Chi, sau mấy chữ mở đầu thư lại là một đoạn văn «Long Trung đối» của Gia Cát Lượng. Tác giả đoán có thể Hiến Chi từng chép đoạn văn ấy, rồi Vương Trứ ghép bừa vào sau lời mở thư, thành một thiếp “không ra loại gì”. Kết luận của ông rất tỉnh táo: chỉ riêng một bộ «Thuần Hoá» mà đã không thể xác định chắc chắn nét chữ và số thiếp, huống chi vô số tùng thiếp về sau. Chẳng trách các nhà khảo cứ thường chỉ chịu hiệu khám bia, không muốn dấn vào pháp thiếp."
},
{
"t": "h",
"x": "Bài học cho người học chữ"
},
{
"t": "p",
"x": "Đối với người lâm thiếp, ghi chép này giải thích vì sao trong «Thư học nguyên lưu luận» tác giả nói chữ Vương trên thiếp đã mất dần độ sắc qua nhiều lần mô khắc. Khi tập chữ Vương qua thiếp, nên đối chiếu ít nhất hai bản, ưu tiên bản thác sớm, và đừng vội coi một nét kỳ lạ là “bí quyết” của cổ nhân – rất có thể đó chỉ là vết nứt, vết vá hay lỗi của thợ khắc. Cũng nên đọc thích văn với con mắt phê phán: một bản phiên âm in đẹp chưa chắc đã đúng."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Pháp thiếp",
"zh": "法帖",
"vi": "Bộ sưu tập mặc tích danh gia được khắc lên gỗ hoặc đá để thác ra làm mẫu học."
},
{
"hv": "Tùng thiếp",
"zh": "丛帖",
"vi": "Bộ pháp thiếp gồm nhiều tác giả, nhiều quyển, như «Thuần Hoá các thiếp»."
},
{
"hv": "Thác bản / Sơ thác",
"zh": "拓本 / 初拓",
"vi": "Bản in rập từ bản khắc; bản thác sớm thường rõ nét và đáng tin hơn."
},
{
"hv": "Ngân đĩnh bản",
"zh": "银锭本",
"vi": "Thác bản «Thuần Hoá» có dấu các miếng bạc hình thỏi vá chỗ nứt; dùng để định niên đại."
},
{
"hv": "Thạch hoa",
"zh": "石花",
"vi": "Vết đá (hay gỗ) sứt mẻ hiện trên thác bản, dễ bị nhầm là nét chữ."
},
{
"hv": "Thích văn",
"zh": "释文",
"vi": "Bản phiên đọc chữ thảo, chữ hành của thiếp sang chữ chính."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Vương Trứ",
"zh": "王著",
"years": "thế kỷ X, đời Bắc Tống",
"note": "Thị thư Hàn lâm, người tuyển chọn và biên tập «Thuần Hoá các thiếp»."
},
{
"name": "Giả Tự Đạo",
"zh": "贾似道",
"years": "1213–1275, đời Nam Tống",
"note": "Quyền thần cuối Tống, cho khắc lại «Thuần Hoá» tại Bán Nhàn đường."
},
{
"name": "Liêu Oánh Trung",
"zh": "廖莹中",
"years": "? –1275, đời Nam Tống",
"note": "Môn khách của Giả Tự Đạo, giám định và câu mô bản khắc; tự mình cũng khắc thiếp ở Thế Thái đường."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả vừa chê «Thuần Hoá các thiếp» nhiều sai sót, vừa khẳng định công lớn của nó?",
"Dấu “ngân đĩnh” là gì và vì sao nó giúp định niên đại một bản thác?",
"Kể ba loại sai lệch thường gặp giữa các bản pháp thiếp. Khi lâm thiếp, bạn sẽ làm gì để tránh học theo lỗi của thợ khắc?",
"Vì sao tác giả nghi ngờ lai lịch của “Du tướng bản” dù bản này có nhiều đề bạt danh tiếng?"
]
}
]
},
{
"id": "c03",
"no": "Bài 3",
"title": "Đôi điều tự đắc nơi ao mực",
"titleZh": "临池一得",
"author": "Trương Tông Tường",
"pages": "29–31",
"summary": "Mấy mẩu ghi chép kinh nghiệm luyện chữ của Trương Tông Tường: lịch sử cây bút qua sách cổ, quan hệ giữa độ cao cổ tay với bàn ghế, cách dùng «Tập Vương Thánh giáo tự» để thẩm định «Lan Đình», và lộ trình học chữ Lý Ung của chính ông.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "“Lâm trì” – bên ao mực – là cách nói cổ chỉ việc luyện chữ, và “nhất đắc” là chút điều tự mình ngộ ra. Bài ngắn này gồm vài mẩu ghi chép rời; phần đầu chủ yếu chép lại tư liệu của người xưa, phần sau là kinh nghiệm riêng của tác giả. Có thể gom thành ba chủ đề."
},
{
"t": "h",
"x": "Cây bút qua sách cổ"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả trích từ các bút ký đời Minh – Thanh những chuyện về chất liệu lông bút: lông chuột, lông hươu, lông dê, lông sói, cả tóc thai nhi, và kết luận chung của người xưa là thỏ hào Trung Sơn vẫn thuần chính nhất. Có giai thoại một nhà làm bút ở Tuyên Châu đưa cho Liễu Công Quyền loại bút đặc biệt, Liễu dùng không được nên đổi lấy bút thường, và nhà làm bút nhận xét rằng loại kia chỉ người như Vương Hi Chi mới dùng nổi – một câu chuyện nhắc rằng bút pháp và công cụ luôn gắn với nhau. Ông cũng dẫn tư liệu cho thấy bút đã có trước Mông Điềm, cùng lời giải thích của Lục Thâm về hình dáng chữ khoa đẩu:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "上古未有笔墨，以竹木点漆，书竹简上。竹硬漆腻，书不能行，故首粗尾细，自然成象。",
"hv": "Thượng cổ vị hữu bút mặc, dĩ trúc mộc điểm tất, thư trúc giản thượng. Trúc ngạnh tất nị, thư bất năng hành, cố thủ thô vĩ tế, tự nhiên thành tượng.",
"vi": "Thời thượng cổ chưa có bút mực, người ta lấy que tre, que gỗ chấm sơn viết lên thẻ tre. Tre cứng, sơn dính, nét không chạy được, nên đầu to đuôi nhỏ, tự nhiên thành hình con nòng nọc.",
"src": "Lục Thâm, «Thư tập»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ý này ăn khớp với luận điểm của ông trong «Thư học nguyên lưu luận»: hình chữ cổ do vật liệu sinh ra."
},
{
"t": "h",
"x": "Cổ tay, bàn ghế và tốc độ"
},
{
"t": "p",
"x": "Đây là phần có giá trị thực hành nhất. Tác giả phân biệt ba vị trí: cổ tay thấp hơn bàn tay thì lực ở ngón, ngang bàn tay thì lực ở thân bút, cao hơn bàn tay thì lực dồn về mũi bút. Trước đời Đường người ta ngồi trên chiếu với chiếc kỷ thấp, nên buộc phải **huyền oản**, lực dồn vào mũi bút; khi bàn ghế cao phổ biến, cách cầm bút đổi theo và bút pháp cũng đổi. Ông lấy mặc tích «Trọng Ni mộng điện thiếp» của Âu Dương Tuân làm chứng cho lối viết treo cổ tay. Nhưng ông không giáo điều: viết chữ khải nhỏ hàng trăm chữ mà đứng treo tay là không thực tế, nên viết nhỏ thì để lực ở ngón cũng đủ. Điều cốt yếu là **vận bút nhanh** – ông dẫn trường hợp Triệu Mạnh Phủ viết tiểu khải nghìn chữ trong chốc lát. Ông cảnh báo bệnh tô vẽ chậm chạp khi không treo tay, và bệnh cầm bút quá thấp."
},
{
"t": "h",
"x": "Thẩm định «Lan Đình» và học chữ Lý Ung"
},
{
"t": "p",
"x": "Trước vô số bản khắc «Lan Đình», ông đề nghị lấy một bản thác cũ tốt của «Tập Vương Thánh giáo tự» rồi đối chiếu các chữ Hoài Nhân đã tập từ «Lan Đình», vì những chữ ấy được mô trước cả các bản Thần Long, Định Võ. Ông so sánh hai thuyết về số phận bản gốc, của Âu Dương Tu và của Đổng Du, và đứng về phía Âu Dương Tu, người đã viết:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "其转相传模，失真弥远。",
"hv": "Kỳ chuyển tương truyền mô, thất chân di viễn.",
"vi": "Càng truyền mô qua tay nhau, càng xa cái thật.",
"src": "Âu Dương Tu, «Tập cổ lục»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông lập luận rằng giấy kén của bản gốc khó tồn tại qua mấy trăm năm chôn trong lăng Chiêu, nên bản gốc đã mất hẳn. Cuối bài là lộ trình học Lý Ung của chính ông: bắt đầu từ «Lý Tư Huấn bi» vì dấu nghịch bút và chuyển chiết còn rõ, lâm sáu năm, rồi đến «Pháp Hoa tự bi», «Lộc Sơn tự bi», sau đó bổ sung bằng bia phương bút Lục triều và lệ Hán, và dừng ở đời Đường. Bài học cho người học là chọn bia có bút pháp lộ rõ để nhập môn, biết chỗ yếu của nó, rồi dùng các nguồn khác để bù."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Lâm trì",
"zh": "临池",
"vi": "Luyện chữ, bên ao mực; điển tích Trương Chi luyện chữ làm đen cả ao."
},
{
"hv": "Huyền oản",
"zh": "悬腕",
"vi": "Treo cổ tay khi viết, không tì xuống bàn, để lực dồn về mũi bút."
},
{
"hv": "Thỏ hào",
"zh": "兔毫",
"vi": "Bút lông thỏ, loại bút cứng được người xưa đánh giá cao nhất."
},
{
"hv": "Tập tự",
"zh": "集字",
"vi": "Gom chữ của một danh gia từ nhiều nguồn để ghép thành văn bản mới."
},
{
"hv": "Kiển chỉ",
"zh": "茧纸",
"vi": "Giấy kén, loại giấy trơn bóng tương truyền dùng viết «Lan Đình tự»."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Độ cao của cổ tay so với bàn tay ảnh hưởng thế nào đến chỗ đặt lực? Thử viết một chữ ở ba tư thế và nhận xét.",
"Vì sao tác giả cho rằng thay đổi bàn ghế đã làm bút pháp sau đời Đường khác trước?",
"Tác giả đề nghị dùng «Tập Vương Thánh giáo tự» để thẩm định «Lan Đình» như thế nào?"
]
}
]
},
{
"id": "c04",
"no": "Bài 4",
"title": "Tuyệt cú luận thư",
"titleZh": "论书绝句",
"author": "Trương Tông Tường",
"pages": "32–49",
"summary": "Gần trăm bài tứ tuyệt kèm lời chú, Trương Tông Tường bình các thư gia từ Tấn đến người cùng thời dựa trên những mặc tích chính mắt ông thấy; bài giảng tóm lược các nhận định chính theo chủ đề: dòng Vương – Triệu – Đổng, bài học từ tả kinh, công tội của bi học, và quan hệ giữa nhân phẩm với thư phẩm.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Làm thơ để bình thư pháp là một truyền thống lâu đời. Trương Tông Tường viết loạt tứ tuyệt này từ mùa xuân năm 1934, mỗi bài nhớ lại một thư gia mà ông từng xem mặc tích; năm 1936 ông thêm lời chú dưới mỗi bài, và năm 1943, khi lưu lạc ở Trùng Khánh, mới chép định bản. Ông giữ nguyên thứ tự nhớ đâu viết đó, nên các nhân vật xuất hiện xen kẽ. Vì thơ và chú đều là sáng tác của một tác giả hiện đại, bài giảng không chép lại mà chỉ tóm lược các nhận định, gom theo năm chủ đề."
},
{
"t": "p",
"x": "Nhiều nhận định ở đây bổ sung, thậm chí sửa lại những gì ông viết trong «Thư học nguyên lưu luận» gần hai mươi năm trước."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Dòng Vương – Triệu – Đổng và những người “chữa bệnh” cho Đổng"
},
{
"t": "p",
"x": "Về chính Vương Hi Chi, ông có một nhận xét táo bạo: bức «Khoái tuyết thời tình thiếp» đứng đầu «Tam Hy đường», ông xem tận mắt hai lần và thấy mực đậm mà thiếu tinh thần, giống bản song câu hưởng thác đời Đường hơn là chân tích. Ông quý «Văn phú» của Lục Giản Chi vì người này trực tiếp thừa hưởng bút pháp từ Ngu Thế Nam, phong độ người Tấn còn nguyên. Mễ Phất đắc cái lý trải hào nhưng nghiêng lệch hơn cả Lý Ung – dấu hiệu rằng người học Vương Hiến Chi dễ mắc bệnh nghiêng. Hoàng Đình Kiên được ông minh oan: «Tùng Phong các thi» viết tự nhiên không hề tô vẽ, và một bộ tùng thiếp đời Tống hiếm hoi cho thấy chữ ông rất gần người Tấn – chỉ vì chân tích ít truyền mà mang tiếng oan."
},
{
"t": "p",
"x": "**Triệu Mạnh Phủ** được đánh giá rất cao: tiểu khải và hành thư đi thẳng vào nhà người Tấn, chỉ tiếc vì viết thù tạc quá nhiều nên có nét tùy tiện. Đáng chú ý là ông sửa lại quan điểm cũ: xem kỹ tám quyển Triệu lâm «Thuần Hoá», ông thấy Triệu cũng dùng **cương hào**, nên thuyết “bút mềm bắt đầu từ Triệu” chưa chắc đúng. So với Đổng Kỳ Xương lâm cùng bộ thiếp thì Triệu không cố giống mà tự hay, Đổng cố giống mà thần bị tắc. Về **Đổng Kỳ Xương**, ông thấy càng về sau càng thưa, càng nhạt; Đổng tập đại thành thiếp học nhưng vì học chỉ đến Đường nên không tránh được cái tiêu sơ. Lưu Dung dùng nét béo, Vương Văn Trị dùng sự phóng túng để chữa bệnh ấy."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông bình tỉ mỉ các dòng họ Trần, họ Tra ở Hải Ninh – quê tác giả – vốn học Đổng nhiều đời, và đề cao Trương Chiếu vì giữa lúc cả thiên hạ học Đổng, ông này một mình trung thành với Vương Hi Chi, Vương Hiến Chi. Khang Hy học Đổng mà chữ lớn mở rộng hơn Đổng; từ Càn Long trở đi chữ trong cung yếu dần – ông nhận xét chữ tuy là nghề nhỏ nhưng cũng phản ánh thịnh suy của một triều đại."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Tả kinh: bằng chứng về bút và về giấy"
},
{
"t": "p",
"x": "Một nhóm bài quan trọng nói về các quyển kinh chép tay đời Tấn, Lục triều và Đường mà ông thấy được, có lúc tới hàng nghìn quyển. Từ đó ông rút ra mấy kết luận. Thứ nhất, kinh đời Tấn viết rất nhanh, nét gần «Nhung lộ biểu» và nhiều yếu tố chương thảo, lệ; vì khi ấy chưa có bàn ghế cao nên chữ lớn hay nhỏ đều phải treo cổ tay, không thể viết chậm. Thứ hai, kinh Lục triều cho thấy nét chấm hất lên, nét ngang thu dứt khoát, nhưng không có góc cạnh sắc như trên bia – tức là bia khắc **dao nhiều bút ít**. Ai khuyên người ta học bia mà không phân biệt dao với bút thì di hại khôn lường. Thứ ba, bút pháp Tấn và Lục triều chung một nguồn; bia sai vì khắc, thiếp cũng sai vì khắc, nên phải tìm về bút pháp."
},
{
"t": "p",
"x": "Về giấy, ông nhận thấy chữ kinh Đường tinh nhất thường nằm trên giấy gai vàng tráng sáp, bóng và trơn. Một tờ kinh ông giữ giống «Linh phi kinh» mà bút nhanh mạnh hơn hẳn, chứng tỏ bản khắc đã làm chữ cứng đờ. Bài học ở đây trùng với «Thư học nguyên lưu luận»: bút cứng, mực đậm, giấy trơn, cổ tay khỏe và viết nhanh."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Nhan, Tô và người học họ"
},
{
"t": "p",
"x": "Bức «Tế điệt văn cảo» ở Cố cung, theo ông, là liều thuốc chữa cho người học Nhan mắc bệnh dữ dằn, phù thũng, vì nó chứng tỏ Nhan xuất phát từ Vương. Về Tô Thức, ông chỉ ra rằng «Hàn thực thiếp» bài thứ nhất rất gần «Tam tạ biểu» của Nhan, hai bia «Biểu Trung quán», «Túy Ông đình» có chữ giống «Bát quan trai» đến khó phân biệt; Tô dùng cương hào nhưng cầm bút thấp – một dấu hiệu để nhận ra đồ giả. Người học Tô phần lớn mắc bệnh bút mềm mực nổi, mà ông gọi đùa bằng hình ảnh “con lợn mực”; ông chỉ khen Trương Chi Động là người đương thời học Tô có thần. Tiền Phong được coi là truyền nhân thực sự của Nhan: không câu nệ hình thức đầu tằm đuôi én mà đắc cái thần “dùi vạch cát, dấu nhà dột”. Còn Hà Thiệu Cơ thì bề mặt là Nhan, nhưng nét phẩy mác chủ yếu từ «Trương Hắc Nữ» và thời trẻ học Lý Ung rất sâu."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Công và tội của bi học"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông dành sự đánh giá công bằng cho **Bao Thế Thần**: giữa lúc thiếp học lụn bại, Bao đi khắp nơi giảng cái hay của bia, và nhờ «Nghệ chu song tiếp» mà bi học nổi lên. Nhưng ông cũng nói rõ: cái hỏng của thiếp là do khắc đi khắc lại, không phải lỗi của người viết; còn người học bia bắt chước cả góc dao vuông cạnh thì mắc đúng loại bệnh ấy. Ông còn phát hiện hành thảo của Bao học từ «Thăng tiên thái tử bi» của Võ Tắc Thiên, mà Bao không hề nói ra, có lẽ vì giữ bí quyết hoặc vì kiêng tên tác giả. Kết luận của ông: bi và thiếp đều có chỗ hay chỗ dở, quan trọng là con mắt biết chọn."
},
{
"t": "p",
"x": "Triệu Chi Khiêm hiểu lẽ dao – bút hơn ai hết, nhưng dùng bút dê nên chỗ khởi thu không dứt khoát, mọi cách xử lý nét của ông đều là để bù cái mềm của bút. Trương Dụ Chiêu bị cho là không thật sự học được «Trương Mãnh Long», chỉ có cái bút cứng là đáng học. Gay gắt nhất là nhận xét về **Khang Hữu Vi**: «Quảng nghệ chu song tiếp» bị ông coi gần như một danh mục bia, còn chữ Khang trộn lẫn nhiều thể trong một chữ. Ông còn kể lại cuộc trò chuyện với Lương Khải Siêu về chữ của thầy Khang."
},
{
"t": "p",
"x": "Về triện lệ, ông giải thích rằng Đặng Thạch Như biết công cụ đời sau khác xưa nên không gò ép bắt chước, triện thì theo trán bia Hán và để lộ chuyển chiết, lệ thì hào bằng phong thẳng không dựa vào nét hất. Ông tôn Ngô Đại Trưng là số một về triện thời gần vì dung hợp được nhiều nguồn mà vẫn nghiêm, khen Y Bỉnh Thụ nét nào cũng dùng hết lực của hào, và với Ngô Xương Thạc thì nhận xét lối dùng bút như dao, dao như bút là một tông phái riêng. Về Kim Nông, ông đề cao tinh thần không dựa dẫm môn hộ, đồng thời phê phán những học trò chỉ chép dáng thầy."
},
{
"t": "h",
"x": "5. Nhân phẩm, thư phẩm và những người bị lãng quên"
},
{
"t": "p",
"x": "Chủ đề tinh tế nhất của tập thơ là quan hệ giữa con người và chữ. Bài mở đầu khẳng định chữ Nhạc Phi đáng giá tự thân, không nhờ danh người viết. Với Nghiêm Tung hay Trương Thụy Đồ, những người bị lịch sử kết tội, ông vẫn khẳng định giá trị nghệ thuật và tiếc khi tác phẩm bị hủy theo người. Trong bài về Sử Khả Pháp, ông nói thẳng rằng việc lấy chữ để luận người phần lớn không đáng tin: nhân phẩm là nhân phẩm, nghệ thuật là nghệ thuật. Điều này dường như đối lập với thuyết “hung khâm” ở «Thư học nguyên lưu luận», nhưng thực ra ông phân biệt hai việc: tấm lòng, khí độ của người viết thì in vào cái thần của chữ – như khi ông chê Vương Đạc nét không sạch vì lòng chưa tĩnh – còn đạo đức chính trị thì không thể suy ra từ hình chữ."
},
{
"t": "p",
"x": "Tập thơ cũng là nơi ông nhắc lại những người tài bị quên: Trần Tử, một văn nhân đời Thanh mà ông xem là có thể coi cả bức như một chữ; Lã Lưu Lương, chữ từng lưu truyền rộng nhưng bị hủy sạch sau một vụ án văn tự; ông ngoại tác giả lấy Âu Dương Tuân làm xương; và những người ông quen như Tiền Tuân, Lâm Trường Dân, Thẩm Tăng Thực, Lương Khải Siêu. Bài cuối, ông tự ví mình như người nhìn biển qua ống tre, chỉ thấy được một phần, coi tập thơ như chuyện phiếm cho làng nghệ thuật chứ không dám tự xưng một nhà."
},
{
"t": "p",
"x": "Giá trị của tập này với người học nằm ở phương pháp: mỗi phán đoán dựa trên quan sát một mặc tích cụ thể – giấy, bút, mực, cách cầm bút – và trên việc tách bạch dấu dao với dấu bút."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Luận thư tuyệt cú",
"zh": "论书绝句",
"vi": "Thể thơ tứ tuyệt dùng để bình luận thư pháp, thường kèm lời chú."
},
{
"hv": "Tả kinh",
"zh": "写经",
"vi": "Kinh Phật chép tay; nguồn mặc tích thật quý giá cho việc nghiên cứu bút pháp."
},
{
"hv": "Song câu hưởng thác",
"zh": "双钩响拓",
"vi": "Cách sao bản gốc bằng cách tô viền rồi tô mực đầy, đặt trước nguồn sáng."
},
{
"hv": "Xoát tự",
"zh": "刷字",
"vi": "“Quét chữ”, cách Mễ Phất tự gọi lối viết trải hào, nhanh và mạnh của mình."
},
{
"hv": "Đao đa bút thiểu",
"zh": "刀多笔少",
"vi": "Trên bia, dấu dao nhiều hơn dấu bút; người học không nên chép cả dấu dao."
},
{
"hv": "Mặc trư",
"zh": "墨猪",
"vi": "“Con lợn mực”: nét béo mà không có xương, bệnh của người dùng bút mềm."
},
{
"hv": "Trùy họa sa, ốc lậu ngân",
"zh": "锥画沙 / 屋漏痕",
"vi": "Dùi vạch cát, dấu nhà dột: hình ảnh cổ chỉ nét chắc, tàng phong, tự nhiên."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Mễ Phất",
"zh": "米芾",
"years": "1051–1107, đời Bắc Tống",
"note": "Tự gọi chữ mình là “xoát tự”; tác giả cho là nghiêng lệch hơn Lý Ung."
},
{
"name": "Hoàng Đình Kiên",
"zh": "黄庭坚",
"years": "1045–1105, đời Bắc Tống",
"note": "Được tác giả minh oan khỏi lời chê “tô vẽ”."
},
{
"name": "Lục Giản Chi",
"zh": "陆柬之",
"years": "585–638, đời Đường",
"note": "Cháu Ngu Thế Nam, tác giả «Văn phú»; giữ phong độ người Tấn."
},
{
"name": "Trương Chiếu",
"zh": "张照",
"years": "1691–1745, đời Thanh",
"note": "Giữa lúc thiên hạ học Đổng vẫn trung thành với dòng Vương."
},
{
"name": "Lưu Dung",
"zh": "刘墉",
"years": "1719–1804, đời Thanh",
"note": "Học Đổng nhưng dùng nét béo, mực đậm để chữa bệnh tiêu sơ."
},
{
"name": "Tiền Phong",
"zh": "钱沣",
"years": "1740–1795, đời Thanh",
"note": "Truyền nhân đắc thần của Nhan Chân Khanh."
},
{
"name": "Ngô Đại Trưng",
"zh": "吴大澂",
"years": "1835–1902, đời Thanh",
"note": "Được tác giả tôn là số một về triện thư thời gần."
},
{
"name": "Khang Hữu Vi",
"zh": "康有为",
"years": "1858–1927",
"note": "Tác giả «Quảng nghệ chu song tiếp»; bị tác giả phê phán là trộn lẫn các thể."
},
{
"name": "Thẩm Tăng Thực",
"zh": "沈曾植",
"years": "1850–1922",
"note": "Thư gia cuối Thanh, người quen của tác giả; viết chương thảo bằng bút cứng."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Từ việc xem tả kinh, tác giả rút ra những kết luận gì về bút pháp người Tấn, về bia khắc và về giấy?",
"Tác giả đánh giá công và tội của Bao Thế Thần như thế nào? Bạn đồng ý với nhận định “bi và thiếp đều có chỗ hay chỗ dở” đến đâu?",
"Ở bài này, tác giả đã sửa lại những nhận định nào của chính mình trong «Thư học nguyên lưu luận»?",
"Phân biệt quan điểm “nhân phẩm là nhân phẩm, nghệ thuật là nghệ thuật” với thuyết “hung khâm”. Hai ý này có mâu thuẫn không?"
]
}
]
},
{
"id": "c05",
"no": "Bài 5",
"title": "Bàn về văn nghệ",
"titleZh": "文艺篇",
"author": "Mã Nhất Phù",
"pages": "50–53",
"summary": "Những lời đàm luận về văn nghệ của Mã Nhất Phù do học trò ghi lại: nghệ thuật là chọn lọc và cải hóa hiện thực hướng về chân – thiện – mỹ, thư pháp cần pháp độ mà phải đến chỗ vô ý, và trật tự với hòa hợp là hai mặt không rời của mọi nghệ thuật.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "**Mã Nhất Phù** (1883–1967), người Thiệu Hưng, Chiết Giang, là một trong những đại sư quốc học thế kỷ XX, tinh thông triết học cổ điển, Phật học, văn học và là thư gia lớn. Năm 1938 ông dạy ở Đại học Chiết Giang, theo trường dời về phía tây, rồi vào Tứ Xuyên lập Phục Tính thư viện. «Văn nghệ thiên» không phải luận văn, mà là những mẩu đàm thoại ngắn do người theo học ghi lại; ở đây gom thành ba chủ đề."
},
{
"t": "h",
"x": "Nghệ thuật là chọn lọc hiện thực"
},
{
"t": "p",
"x": "Trong lần trò chuyện với họa sĩ Hoàng Tân Hồng, ông phân biệt tranh châm biếm với nghệ thuật: cái trước bám vào hiện thực và lời đề, cái sau lấy cái đẹp làm đích. Hiện thực có đẹp có xấu, người nghệ sĩ phải có con mắt riêng để giữ cái đẹp, bỏ cái xấu – như người chụp ảnh phải tìm cảnh, chọn góc, chọn khoảng cách. Ông gắn ý ấy với câu “thích hồi tăng mỹ” của sách «Lễ kí»: bỏ cái tà, thêm cái đẹp, vừa là gốc của giáo dục vừa là nguyên tắc của nghệ thuật, để rốt cuộc hợp chân, thiện, mỹ làm một. Ông cũng cho rằng người xưa bàn tranh bằng **khí vận** thì tinh hơn người nay chỉ nói đường viền, nét vẽ; và chê tranh của Phong Tử Khải còn nặng dấu bút mực, chưa đạt **không linh**."
},
{
"t": "h",
"x": "Thư pháp: pháp độ, vô ý và trầm trước"
},
{
"t": "p",
"x": "Khi đưa học trò xem bản lâm chữ Vương Hi Chi và Ngu Thế Nam, ông nói bí quyết dùng bút từ bia Hán trở xuống là ở chỗ **nét nào cũng đứt** tại các chỗ chuyển chiết, chỉ là trên bia khắc lúc rõ lúc không; theo ông Hoàng Đạo Chu học Chung – Vương cả đời vẫn còn thiếu chính vì chưa ngộ điều này. Ông kể có lần viết hơn hai mươi bức trong một ngày mà chỉ một bức đạt đến chỗ không còn dấu bút mực – điều không thể cưỡng cầu; và cho rằng Hà Thiệu Cơ kết cấu vốn tốt nhưng quá cố ý. Khi được hỏi chữ Vương Văn Trị có giống Đổng Kỳ Xương không, ông chỉ đáp là chữ ấy không có xương, rồi dẫn câu cổ về xương và gân:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "多力丰筋者圣，无力无筋者病。",
"hv": "Đa lực phong cân giả thánh, vô lực vô cân giả bệnh.",
"vi": "Chữ nhiều lực, đầy gân là bậc thánh; không lực, không gân là chữ bệnh.",
"src": "Vệ phu nhân, «Bút trận đồ» (Mã Nhất Phù nhớ là lời Chung Do, chữ có khác đôi chút)"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông tâm đắc lời bình người xưa dành cho Chung Do là “trầm trước thống khoái”, tự nhận mình mới được cái trầm trước, còn thống khoái thì chưa; và mở rộng ra: làm thơ, nói năng, làm việc cũng cần như vậy, vì trầm trước chính là thành thật. Ông xếp Y Bỉnh Thụ đứng đầu đời Thanh vì gồm nhiều thể và có khí vị Ngụy – Tấn, Tiền Phong đứng sau."
},
{
"t": "h",
"x": "Trật tự và hòa hợp"
},
{
"t": "p",
"x": "Đề chữ cho nhà khắc ấn Mã Vạn Lí, ông dùng cặp khái niệm **hành bố** và **viên dung** từ kinh Hoa Nghiêm, rồi giải bằng lễ và nhạc:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "乐者，天地之和也；礼者，天地之序也。",
"hv": "Nhạc giả, thiên địa chi hòa dã; lễ giả, thiên địa chi tự dã.",
"vi": "Nhạc là sự hòa của trời đất; lễ là trật tự của trời đất.",
"src": "«Lễ kí – Nhạc kí»"
},
{
"t": "p",
"x": "Không có trật tự thì không có hòa; nhưng trật tự phải tự nhiên, gượng ép thì không hòa được. Nét chữ trên mặt ấn có thứ tự đúng thì tự nhiên đẹp – đó là hòa. Với người học thư pháp, đây là chìa khóa của chương pháp: bố cục chặt chẽ là để đi đến sự liền lạc tự nhiên, không phải để trình diễn kỹ thuật."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Khí vận",
"zh": "气韵",
"vi": "Sinh khí và nhịp điệu tinh thần của tác phẩm, tiêu chuẩn cao nhất của hội họa cổ."
},
{
"hv": "Không linh",
"zh": "空灵",
"vi": "Trong suốt, nhẹ thoát, không còn dấu vết kỹ thuật."
},
{
"hv": "Trầm trước thống khoái",
"zh": "沉着痛快",
"vi": "Chắc nặng mà dứt khoát sảng khoái; lời bình cổ dành cho chữ Chung Do."
},
{
"hv": "Hành bố / Viên dung",
"zh": "行布 / 圆融",
"vi": "Thuật ngữ Hoa Nghiêm: sắp đặt có thứ lớp và dung hợp tròn đầy; được ví với lễ và nhạc."
},
{
"hv": "Thích hồi tăng mỹ",
"zh": "释回增美",
"vi": "Bỏ cái tà vạy, thêm cái tốt đẹp; câu trong «Lễ kí»."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Theo Mã Nhất Phù, nghệ thuật khác với việc sao chép hiện thực ở điểm nào?",
"Ông nói bí quyết bút pháp là “nét nào cũng đứt” ở chỗ chuyển chiết. Hãy quan sát một bản bia Đường và tìm các chỗ như vậy.",
"Giải thích quan hệ giữa hành bố và viên dung, và áp dụng vào việc bố cục một bức chữ."
]
}
]
},
{
"id": "c06",
"no": "Bài 6",
"title": "Chín mươi tắc đề bạt thư hoạ",
"titleZh": "书画题跋九十则",
"author": "Mã Nhất Phù",
"pages": "54–72",
"summary": "Tuyển tập đề bạt của nhà nho – thư gia Mã Nhất Phù viết trong khoảng 1919–1963, cho thấy một cách nhìn thư pháp gắn với đạo lý, với thế vận và với việc lâm thiếp bền bỉ, nhất là lệ thư đời Hán, triện thư cổ và hệ Chung – Vương.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài này không phải một luận văn liền mạch mà là chín mươi mẩu **đề bạt** (lời đề ở đầu hoặc cuối một bức thư hoạ, một tập thác bản hay một bản lâm của chính mình) do **Mã Nhất Phù** viết rải rác trong gần nửa thế kỷ, từ năm 1919 đến 1963, được trích từ «Mã Nhất Phù tập». Ông là một trong những nhà tư tưởng Nho học lớn của Trung Quốc thế kỷ XX, từng mở Phục Tính thư viện ở Lạc Sơn (Tứ Xuyên) trong thời kháng chiến, đồng thời là thư gia rất được kính trọng. Phần lớn các mẩu đề bạt ra đời trong những năm loạn lạc 1942–1944, khi ông sống ẩn ở chân núi Ô Vưu, bên dòng sông mà ông gọi là “Hào thượng”, ngày ngày lấy việc lâm bia để qua ngày."
},
{
"t": "p",
"x": "Vì là đề bạt, mỗi đoạn rất ngắn, lời lẽ cô đọng theo lối văn ngôn, có khi chỉ một câu phán đoán. Đọc riêng lẻ thì dễ thấy vụn vặt; gom lại thì hiện lên khá rõ một hệ quan điểm nhất quán. Bài giảng dưới đây không dịch các đề bạt (vốn là tác phẩm của một tác giả hiện đại) mà sắp xếp lại theo năm chủ đề, giải thích các tác phẩm, nhân vật được bàn tới và chỉ ra quan điểm của Mã Nhất Phù."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Thư pháp soi bóng thế đạo và nhân cách"
},
{
"t": "p",
"x": "Điểm nổi bật nhất ở Mã Nhất Phù là ông không coi thư pháp như một kỹ năng thuần tuý. Theo ông, chữ viết tuy là “nghệ sự” nhưng gắn với sự **diệu ngộ**, và qua phong cách từng thời có thể thấy được thế vận. Trong một đề bạt về chữ của Y Bỉnh Thụ, ông phác ra cả một lược sử: khắc thạch đời Tần chỉnh tề như tinh thần Pháp gia; chữ Tây Hán giản dị gần với Hoàng Lão; Đông Hán khoan hoà mang khí tượng nhà Nho; Chung Do và Vương Hi Chi gắn với huyền học Nguỵ Tấn nên thần vị sâu xa; còn các khắc thạch Bắc Nguỵ, Bắc Tề thì theo ông đã nhiễm tục phương Bắc nên ngày càng hiểm trở, gân guốc. Từ đó ông phê phán phong trào sùng **Bắc bi** cuối đời Thanh, coi đó là một bước lệch của thẩm mỹ."
},
{
"t": "p",
"x": "Cách nhìn này giải thích vì sao ông đánh giá thư gia trước hết bằng phẩm cách. Với các thư trát của Vương Dương Minh, ông nhấn mạnh rằng người đời sau chỉ quý nét chữ là nông cạn, cái đáng kính là đạo nghĩa toát ra trong từng dòng. Với Nghê Nguyên Lộ, ông nhắc lại khí tiết tuẫn quốc cuối đời Minh trước khi khen nét bút cứng cỏi. Ngược lại, ông kể rằng mình rất thích lệ thư, đã lâm nhiều bia Hán, nhưng cố ý không lâm hai bia «Thượng tôn hiệu» và «Thụ thiện biểu» (tương truyền do Chung Do viết) vì nội dung là lời quần thần nịnh bợ Tào Phi soán ngôi. Nghĩa là chữ đẹp đến đâu, nếu văn tự trái đạo lý, ông vẫn đặt sang một bên."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng hay mượn ngôn ngữ Thiền để bàn chữ. Khen quyển «Tảo triều thi» của Đổng Kỳ Xương, ông dùng hình ảnh “linh dương treo sừng”, vốn của Nghiêm Vũ đời Tống dùng để nói về thơ; khen chữ của Hoằng Nhất đại sư, ông thấy ở đó sự thanh tịnh của người tu luật học. Với Mã Nhất Phù, thần vận cao nhất của chữ là cái nằm ngoài nét bút."
},
{
"t": "quote",
"zh": "盛唐诸人惟在兴趣，羚羊挂角，无迹可求。",
"hv": "Thịnh Đường chư nhân duy tại hứng thú, linh dương quải giác, vô tích khả cầu.",
"vi": "Các nhà thơ thời Thịnh Đường chỉ cốt ở hứng thú; như con linh dương treo sừng lên cành mà ngủ, không để lại dấu vết nào để tìm.",
"src": "Nghiêm Vũ, «Thương Lãng thi thoại»"
},
{
"t": "h",
"x": "2. Lệ thư đời Hán: trục chính của việc lâm thiếp"
},
{
"t": "p",
"x": "Gần nửa số đề bạt là lời ghi sau các bản lâm bia Hán, cho thấy đây là trung tâm thực hành của ông. Ông xếp hạng khá rõ ràng. Đỉnh cao là **«Thạch Môn tụng»** (Dương Mạnh Văn tụng), mà ông nhiều lần gọi là “dật phẩm” của khắc thạch Hán, viết hoàn toàn bằng thần, mang nhiều thế triện; ông nói học bia này lấy được cốt thì dễ, lấy được cân thì khó, lấy được khí thì dễ, lấy được vận thì khó. «Dương Hoài biểu ký» cùng vách đá Thạch Môn được ông coi là cùng một mạch. «Hoa Sơn miếu bi» được ông khen là nơi lệ pháp đạt đến chỗ hoàn bị, ôn nhuận thuần hoà. Các bia ở Khổng miếu như «Ất Anh» và «Lễ Khí» là mẫu mực của sự nghiêm chỉnh, dù «Lễ Khí» dễ khiến người học sa vào mảnh yếu."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng nói thẳng về những bia ông ít ưa. «Tào Toàn» theo ông chỉ lấy vẻ duyên dáng mà mất cổ ý. «Hạ Thừa» thích dùng nét hiểm, đã mở đường cho sự kỳ quái của «Thiên phát thần sấm». «Trương Thiên» thì chất phác, càng vụng càng khéo, nhưng cốt khí kém «Hành Phương» và «Lỗ Tuấn». Một ý quan trọng: ông bác bỏ việc Bao Thế Thần chia bia Hán thành hai phái **phương bút** và **viên bút**. Với ông, cái bí quyết thật sự là “đa cốt phong cân” (nhiều cốt, đầy gân) chứ không phải vuông hay tròn; phương và viên phải dùng xen nhau mới trọn được cái diệu của cương và nhu."
},
{
"t": "p",
"x": "Tiêu chuẩn “đa cốt phong cân” được ông nhắc đi nhắc lại và gán cho Chung Do. Thực ra câu nổi tiếng nhất cùng ý tứ nằm trong «Bút trận đồ» tương truyền của Vệ phu nhân, người thầy dạy chữ đầu tiên của Vương Hi Chi:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "善笔力者多骨，不善笔力者多肉；多骨微肉者谓之筋书，多肉微骨者谓之墨猪；多力丰筋者圣，无力无筋者病。",
"hv": "Thiện bút lực giả đa cốt, bất thiện bút lực giả đa nhục; đa cốt vi nhục giả vị chi cân thư, đa nhục vi cốt giả vị chi mặc trư; đa lực phong cân giả thánh, vô lực vô cân giả bệnh.",
"vi": "Người giỏi bút lực thì chữ nhiều xương, người không giỏi thì chữ nhiều thịt; nhiều xương ít thịt gọi là chữ có gân, nhiều thịt ít xương gọi là “lợn mực”; nhiều sức đầy gân là bậc thánh, không sức không gân là bệnh.",
"src": "Vệ phu nhân (tương truyền), «Bút trận đồ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Một điểm tinh tế khác: ông cho rằng Chung Do thuộc dòng của Thái Ung, tinh hoa thu vào bên trong, không có một nét hiểm; còn các bia như «Hành Phương», «Lỗ Tuấn», «Tây Hiệp» lại mở ra dòng phương kình mà Lương Hộc, Hoàng Tượng tiếp nối, rồi đến Bắc Nguỵ thì đẩy thành sự sắc nhọn. Với người học, đây là một gợi ý hữu ích: khi chọn bia Hán để lâm, nên phân biệt dòng ôn nhuận (Hoa Sơn, Hàn Nhân, Phong Long Sơn) và dòng phương kình, và hiểu cả hai đều đổ vào chữ khải về sau."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Triện thư, cổ văn và các bài “Thế”"
},
{
"t": "p",
"x": "Mã Nhất Phù viết triện rất nhiều. Ông lâm «Mao Công đỉnh», «Thạch cổ văn», «Lang Gia đài khắc thạch», «Tần quyền», «Khai Mẫu khuyết», «Tam Công Sơn bi», kể cả khắc thạch đời Triệu ở núi Lâu Sơn mà ông khảo về niên đại. Quan điểm của ông khá dứt khoát: triện của Lý Tư chỉnh tề nhưng khí tượng không bằng cái chất phác của khắc thạch Hán; còn «Thạch cổ văn» và kim văn Tây Chu thì cao hơn hẳn, đến mức ông thấy Lý Dương Băng đời Đường còn đứng xa phía dưới. Ông khen Ngô Xương Thạc học «Thạch cổ văn» cả đời nên tự lập được, nhưng cảnh báo người đời sau bắt chước mà không thông lục thư, không hiểu sự biến đổi của chữ, sẽ sa vào thô dã."
},
{
"t": "p",
"x": "Một nét độc đáo là ông chép lại bằng thư pháp chính những văn bản lý luận cổ nhất về chữ: «Triện thế» (của Thái Ung), «Lệ thế», «Thảo thư thế» của Thôi Viện, «Thảo thư trạng» của Sách Tĩnh, đều lưu trong «Tứ thể thư thế» của Vệ Hằng ở «Tấn thư». Ông nhận xét rằng các thư gia xưa nay hầu như chưa ai viết những bài này, nên ông viết mỗi bài bằng thể chữ mà bài ấy bàn tới. Ông cũng chép «Cấp tựu chương» bằng tiểu triện, có pha thế bút của «Thạch cổ» và «Mao Công đỉnh», và nhân đó nêu ý rằng sách dạy chữ cho trẻ thời Hán được thư gia ưa chép vì chữ ít trùng lặp, dễ thấy biến hoá, chứ không vì nội dung."
},
{
"t": "quote",
"zh": "若行若飞，跂跂翾翾，远而望之，若鸿鹄群游，骆驿迁延。",
"hv": "Nhược hành nhược phi, kỳ kỳ huyên huyên, viễn nhi vọng chi, nhược hồng hộc quần du, lạc dịch thiên diên.",
"vi": "Như đi như bay, rướn mình chấp chới; đứng xa mà nhìn, tựa đàn chim hồng hộc cùng lượn, nối nhau dằng dặc.",
"src": "Thái Ung (tương truyền), «Triện thế»"
},
{
"t": "h",
"x": "4. Chung Vương, «Lan Đình» và vấn đề thác bản"
},
{
"t": "p",
"x": "Với chữ khải và hành, Mã Nhất Phù tôn Chung Do và Vương Hi Chi. Ông xếp «Nhung lộ biểu» của Chung Do lên trên cả «Tuyên thị biểu» vì phóng khoáng, kỳ dật; còn «Tiến Quý Trực biểu» và «Lực mệnh biểu» theo ông chỉ là bản lâm đời Đường, kết thể còn giữ được nhưng thế bút đã lệch, và Lưu Dung cả đời học bản này nên chữ nặng mà thiếu chuyển động. Về «Lan Đình tự», ông chuộng bản Định Vũ vì sự dày dặn, coi đó là “thuốc đổi xương” cho người học Vương dễ bị nhẹ phù; ông không đánh giá cao Ngọc Chẩm Lan Đình. Ông còn bình chữ của Vương Hiến Chi, Vương Tuần, Vương Hiệp, nhận xét rằng con cháu họ Vương tuy chưa đạt tinh mỹ nhưng đều có phong cách của cha ông."
},
{
"t": "p",
"x": "Một chủ đề xuyên suốt là phê phán sự phân chia **Nam thiếp – Bắc bi** của Bao Thế Thần. Ông chỉ ra rằng chữ của Trịnh Đạo Chiêu ở Vân Phong Sơn thực ra gốc ở Chung Do, rằng «Ế hạc minh», các khắc thạch của Trịnh Đạo Chiêu và «Hoàng Đình kinh» cùng một nguồn. Đoạn đề bạt dài nhất kể lại chuyện năm 1905 ông sống ở núi Tiêu Sơn, mùa nước cạn chui vào các hang đá ven sông tìm vết khắc «Ế hạc minh», tự tay thác hơn chục bản; từ trải nghiệm đó ông khẳng định minh văn là chữ của Đào Hoằng Cảnh, chứ không phải của Nhan Chân Khanh hay Cố Huống như vài người đoán. Ông cũng chê Khang Hữu Vi học «Thạch Môn minh» cả đời mà chỉ được cái thế nghiêng."
},
{
"t": "p",
"x": "Bên cạnh đó là nhiều nhận định giám định cụ thể: dòng ghi chức danh trên bản thác «Xá lợi tháp ký» của Âu Dương Tuân là do người sau thêm vào, vì Âu Dương Tuân chưa thể giữ chức ấy dưới thời Tuỳ, và bia đời Tuỳ chưa có lệ ghi tên người viết; «Thanh thanh đường thiếp» khắc chữ Vương tốt hơn «Các thiếp» nhiều. Người học có thể rút ra một bài học phương pháp: đánh giá một bản thiếp cần cả mắt thẩm mỹ lẫn hiểu biết về chế độ, niên đại và lịch sử truyền khắc."
},
{
"t": "h",
"x": "5. Bút, mực, tuổi tác và tâm thế người viết"
},
{
"t": "p",
"x": "Những đề bạt cuối cho thấy một con người rất cụ thể. Ông than bút lang hào ở Tứ Xuyên buộc lỏng, có khi độn cả gai, ngậm mực nhiều thì nhoè thành “lợn mực”, bớt mực thì khô xác, và kết luận nửa đùa rằng bút mực tốt cũng là một thứ phúc báo của thư gia. Có lần bút nhỏ lông, ông viết hoàn toàn bằng **trung phong** và chợt hiểu vì sao người xưa ví nét của Nhan Chân Khanh như “dùi vạch cát”. Về già, ông ghi rằng mắt mờ vì cườm, không còn phân biệt được thưa dày, tự thấy sức học suy giảm."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng nói về tâm thế khi viết. Chép «Văn phú» của Lục Cơ, ông vốn chê Tống Khắc đời Minh trộn chân và thảo, vậy mà chính mình viết một hồi thì thế bút tự chuyển sang thảo; từ đó ông hiểu hành thảo của người xưa vốn không định trước, thuận theo tự nhiên. Ông cho rằng muốn chữ có phong nhã thì mỗi nét đều phải có “lai lịch” từ cổ pháp, nhưng khi đã thấm sâu thì tự nhiên hợp với người xưa mà không cần dựa dẫm. Và giữa chiến tranh, ông nhiều lần ghi rằng không cần vào núi sâu mới quên đời: bên nghiên bút đã có chốn an vui."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học thư pháp Việt hôm nay, tập đề bạt này gợi ba điều. Thứ nhất, lâm thiếp là công việc cả đời, và nên đi qua nhiều tầng: triện, lệ Hán, Chung Vương, rồi mới đến Đường. Thứ hai, đừng để các khuôn phái chia sẵn (phương/viên, bi/thiếp) che mắt; hãy hỏi nét chữ có cốt, có cân, có vận hay không. Thứ ba, chữ là người: sự chính trực, lòng biết ơn tiền nhân và sự điềm tĩnh trong hoạn nạn cũng là một phần của công phu thư pháp."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Đề bạt",
"zh": "题跋",
"vi": "Lời đề ở đầu (đề) hoặc cuối (bạt) một tác phẩm thư hoạ, thác bản; thường ghi lời bình, khảo cứu, nguồn gốc."
},
{
"hv": "Đa cốt phong cân",
"zh": "多骨丰筋",
"vi": "Nét chữ nhiều xương, đầy gân: có sức bên trong và có độ dẻo dai; tiêu chuẩn Mã Nhất Phù dùng thay cho cách chia phương/viên."
},
{
"hv": "Phương bút – Viên bút",
"zh": "方笔·圆笔",
"vi": "Nét vuông góc cạnh và nét tròn uyển chuyển; Bao Thế Thần dựa vào đó chia phái bia Hán, Mã Nhất Phù cho rằng phải dùng xen nhau."
},
{
"hv": "Bi học – Thiếp học",
"zh": "碑学·帖学",
"vi": "Hai khuynh hướng: học theo bia khắc (nhất là Bắc bi) và học theo pháp thiếp truyền từ Nhị Vương."
},
{
"hv": "Dật phẩm",
"zh": "逸品",
"vi": "Bậc phẩm vượt ngoài khuôn phép thông thường, siêu thoát tự nhiên; Mã Nhất Phù dùng cho «Thạch Môn tụng»."
},
{
"hv": "Lâm bản",
"zh": "临本",
"vi": "Bản viết lại theo mẫu; cũng chỉ bản sao đời sau của một tác phẩm cổ (vd. «Tiến Quý Trực biểu» là lâm bản đời Đường)."
},
{
"hv": "Thác bản",
"zh": "拓本",
"vi": "Bản rập từ bia đá hoặc vách đá; giá trị phụ thuộc vào thời điểm rập (minh thác, Tống thác) và mức độ đá còn nguyên."
},
{
"hv": "Triện thế",
"zh": "篆势",
"vi": "Thế bút của chữ triện (nét tròn, đều, tàng phong) được giữ lại trong lệ thư hay khải thư."
},
{
"hv": "Trung phong",
"zh": "中锋",
"vi": "Ngòi bút đi giữa nét, giúp nét tròn đầy, có chiều sâu."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Mã Nhất Phù",
"zh": "马一浮",
"years": "1883–1967",
"note": "Nhà Nho học, triết gia và thư gia; sáng lập Phục Tính thư viện ở Lạc Sơn; tác giả của các đề bạt trong bài."
},
{
"name": "Y Bỉnh Thụ",
"zh": "伊秉绶",
"years": "1754–1815, đời Thanh",
"note": "Thư gia lệ thư; được Mã Nhất Phù quý vì cốt cách đoan trang, nhiều cốt đầy gân, hơn hẳn Hà Thiệu Cơ, Tiền Phong."
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "Lý luận gia bi học, tác giả «Nghệ chu song tiếp»; bị Mã Nhất Phù phản bác về cách chia phương/viên và Nam thiếp/Bắc bi."
},
{
"name": "Trịnh Đạo Chiêu",
"zh": "郑道昭",
"years": "?–516, Bắc Nguỵ",
"note": "Tác giả các khắc thạch Vân Phong Sơn, «Trịnh Văn Công bi»; Mã Nhất Phù cho rằng thế chữ gốc ở Chung Do."
},
{
"name": "Đào Hoằng Cảnh",
"zh": "陶弘景",
"years": "456–536, đời Lương",
"note": "Đạo sĩ, học giả; được Mã Nhất Phù xác định là người viết «Ế hạc minh»."
},
{
"name": "Chung Do",
"zh": "钟繇",
"years": "151–230, Tào Nguỵ",
"note": "Tổ của khải thư; các thiếp «Tuyên thị», «Nhung lộ», «Tiến Quý Trực» được bàn nhiều trong bài."
},
{
"name": "Hoằng Nhất đại sư",
"zh": "弘一",
"years": "1880–1942",
"note": "Lý Thúc Đồng, nhà sư luật tông, thư gia; chữ gốc ở «Trương Mãnh Long bi», về già thanh tịnh."
},
{
"name": "Khang Hữu Vi",
"zh": "康有为",
"years": "1858–1927",
"note": "Nhà cải cách, lý luận gia bi học; bị Mã Nhất Phù chê học «Thạch Môn minh» chỉ được thế nghiêng."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Mã Nhất Phù liên hệ phong cách chữ của từng thời (Tần, Hán, Nguỵ Tấn, Bắc Nguỵ) với tư tưởng và thế vận như thế nào? Bạn đồng ý đến đâu?",
"Vì sao ông bác bỏ việc chia bia Hán thành phái phương bút và viên bút? Tiêu chuẩn ông đề xuất thay thế là gì?",
"Câu chuyện ông không lâm hai bia «Thượng tôn hiệu» và «Thụ thiện biểu» cho thấy quan niệm gì về quan hệ giữa nội dung văn tự và thư pháp?",
"Từ trải nghiệm ở Tiêu Sơn, Mã Nhất Phù rút ra kết luận gì về «Ế hạc minh», và điều đó liên quan thế nào tới việc phản bác thuyết Nam thiếp – Bắc bi?",
"Hãy chọn một bia Hán được nhắc trong bài (vd. «Thạch Môn tụng», «Hoa Sơn miếu bi») và nêu điều bạn sẽ chú ý khi lâm nó, dựa trên nhận xét của ông."
]
}
]
},
{
"id": "c07",
"no": "Bài 7",
"title": "Nhìn qua ống trúc pháp thư Nhị Vương – kinh nghiệm học chữ Vương",
"titleZh": "二王法书管窥——关于学习王字的经验谈",
"author": "Thẩm Doãn Mặc",
"pages": "73–80",
"summary": "Thẩm Doãn Mặc cho rằng muốn học chữ Vương phải hiểu trước chữ Vương là gì, nó đã trải qua những thăng trầm và sai lệch nào, rồi mới tìm đường học qua các bản mô và mặc tích của những người từng học Vương, bắt đầu từ lối nội áp rồi mới đến ngoại thác.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "**Thẩm Doãn Mặc** (1883–1971), người Ngô Hưng (Chiết Giang), từng là biên tập viên «Tân thanh niên», giáo sư Đại học Bắc Kinh, từng dạy ở tiền thân của Đại học Chiết Giang, được coi là người đứng đầu dòng thiếp học theo Nhị Vương ở thế kỷ XX. Bài viết năm 1963 trả lời câu hỏi: học chữ Vương thế nào?"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cho rằng một danh mục “trước lâm thiếp này, sau lâm thiếp kia” như thời Nam Tề là không đủ cho người nay, vì chân tích đã mất; phải biết trước chữ Vương là gì, nó thăng trầm ra sao, thật giả và sai lệch khi mô khắc thế nào."
},
{
"t": "quote",
"zh": "先临《告誓》，次写《黄庭》。骨丰肉润，入妙通灵。",
"hv": "Tiên lâm «Cáo thệ», thứ tả «Hoàng Đình». Cốt phong nhục nhuận, nhập diệu thông linh.",
"vi": "Trước lâm «Cáo thệ văn», sau viết «Hoàng Đình kinh». Xương đầy thịt nhuận, vào chỗ diệu, thông tới linh.",
"src": "Vương Tăng Kiền, «Bút ý tán»"
},
{
"t": "h",
"x": "1. Gốc rễ và chỗ khác nhau của hai cha con họ Vương"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông thừa nhận đoạn tự thuật dưới đây có chỗ bị người sau thêm vào, nhưng cốt lõi đáng tin: Vương Hi Chi học vỡ lòng với Vệ phu nhân theo lối mềm mại của dòng Chung Do, rồi thấy di tích triện lệ Tần Hán mà đổi hướng, giống người học thiếp đời sau bỗng mê bia."
},
{
"t": "quote",
"zh": "余少学卫夫人书，将谓大能；及渡江北游名山，见李斯、曹喜等书，又之许下见钟繇、梁鹄书，又之洛下见蔡邕《石经》，……遂改本师，仍于众碑学习焉。",
"hv": "Dư thiếu học Vệ phu nhân thư, tương vị đại năng; cập độ Giang bắc du danh sơn, kiến Lý Tư, Tào Hỉ đẳng thư, hựu chi Hứa hạ kiến Chung Do, Lương Hộc thư, hựu chi Lạc hạ kiến Thái Ung «Thạch kinh»… toại cải bản sư, nhưng ư chúng bi học tập yên.",
"vi": "Ta lúc nhỏ học chữ Vệ phu nhân, cứ tưởng đã giỏi lắm; đến khi qua sông lên phía bắc chơi danh sơn, thấy chữ của Lý Tư, Tào Hỉ, lại đến Hứa Xương thấy chữ Chung Do, Lương Hộc, lại đến Lạc Dương thấy «Thạch kinh» của Thái Ung… bèn bỏ thầy cũ, theo các bia mà học.",
"src": "Vương Hi Chi (tương truyền), «Đề Vệ phu nhân Bút trận đồ hậu»"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo ông, Vương Hi Chi dồn sức vào lệ (tức chân thư lúc ấy) và thảo, lấy Chung Do, Trương Chi làm thầy, nhưng phân tích, thêm bớt chứ không bắt chước y nguyên, hoà bút pháp triện lệ cổ vào các thể mới. Đó là phương pháp học mẫu mực: không câu nệ cổ, không trái với nay."
},
{
"t": "quote",
"zh": "然剖析张公之草，而浓纤折衷，乃愧其精熟；损益钟君之隶，虽运用增华，而古雅不逮。至研精体势，则无所不工。",
"hv": "Nhiên phẫu tích Trương công chi thảo, nhi nùng tiêm chiết trung, nãi quý kỳ tinh thục; tổn ích Chung quân chi lệ, tuy vận dụng tăng hoa, nhi cổ nhã bất đãi. Chí nghiên tinh thể thế, tắc vô sở bất công.",
"vi": "Ông mổ xẻ chữ thảo của Trương Chi, điều hoà đậm nhạt, nhưng còn thẹn chưa tinh thục bằng; thêm bớt lệ thư của Chung Do, tuy vận dụng thêm phần hoa mỹ, mà vẻ cổ nhã thì không theo kịp. Còn về chỗ nghiên cứu tinh tường thể thế thì không thể nào không giỏi.",
"src": "Trương Hoài Quán, «Thư đoán»"
},
{
"t": "p",
"x": "Vương Hiến Chi thì đi xa hơn: từ chữ cha và Trương Chi, ông tạo ra lối “phá thể” giữa hành và thảo. Dựa vào thư của Đào Hoằng Cảnh, Thẩm Doãn Mặc còn chỉ ra rằng những năm cuối đời Vương Hi Chi có người viết thay với lối chữ “hoãn” hơn, và Hiến Chi lúc trẻ chịu ảnh hưởng lớn từ lối ấy."
},
{
"t": "p",
"x": "Từ đây ông dựng cặp khái niệm then chốt: **nội áp** (nét siết vào trong, thắng ở cốt khí) của Đại Vương và **ngoại thác** (nét mở ra ngoài, thắng ở cân lực) của Tiểu Vương. Ông còn xếp các bia đời sau theo hai hướng (Âu, Liễu gần nội áp; Nhan, Lý Ung gần ngoại thác; Ngu, Chử ở giữa) nhưng nhấn mạnh đây chỉ là tương đối. Nội áp gần cổ, ngoại thác gần kim, và cổ kim chỉ khác phong thượng chứ không phải thước đo hơn kém."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Thăng trầm danh tiếng: khi người ta chuộng con hơn cha"
},
{
"t": "p",
"x": "Lúc sinh thời, chữ Vương Hi Chi chưa phải ai cũng phục, và suốt hơn một thế kỷ sau đó người ta chuộng Hiến Chi vì chữ tròn, tươi, nhiều duyên, chê chữ cha hơi cổ, hơi gầy. Đến Lương Vũ Đế và nhất là Đường Thái Tông thì cục diện đảo ngược."
},
{
"t": "quote",
"zh": "献之虽有父风，殊非新巧。观其字势疏瘦，如隆冬之枯树；览其笔踪拘束，若严家之饿隶。",
"hv": "Hiến Chi tuy hữu phụ phong, thù phi tân xảo. Quan kỳ tự thế sơ sấu, như long đông chi khô thụ; lãm kỳ bút tung câu thúc, nhược nghiêm gia chi ngạ lệ.",
"vi": "Hiến Chi tuy có phong cách của cha, nhưng chẳng mới mẻ khéo léo gì. Xem thế chữ thì thưa gầy như cây khô giữa đông giá; xem dấu bút thì gò bó như kẻ hầu đói trong nhà nghiêm khắc.",
"src": "Đường Thái Tông, «Tấn thư · Vương Hi Chi truyện luận»"
},
{
"t": "p",
"x": "Thẩm Doãn Mặc thấy lời phê này bất công: chữ Hiến Chi có thể thưa hơn, nhưng không hề khô gầy gò bó. Ông đoán Thái Tông lúc đầu học từ chữ Hiến Chi (vì dễ kiếm hơn), rồi muốn nâng cha để đè con. Hệ quả là di tích của Hiến Chi bị xoá tên hoặc đổi tên, còn «Lan Đình» theo vua vào lăng; theo ông, chính sự thiên vị ấy góp phần khiến ngày nay không còn một chữ Vương thật nào."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Thật giả, mô bản và các bộ thiếp khắc"
},
{
"t": "p",
"x": "Ngay thời Vương Hi Chi đã có chữ giả; bản mô thác chỉ “kém chân tích một bậc” nhưng mất những biến hoá tinh vi của nét; «Thuần Hoá các thiếp» đời Tống lại lẫn lộn thật giả, rồi được khắc lại khắp nơi."
},
{
"t": "p",
"x": "Vì vậy ông lấy làm thước đo vài bản mô đời Đường đáng tin như «Khoái tuyết thời tình», «Phụng quất», «Lan Đình» bản Thần Long, «Tang loạn», «Khổng thị trung»; với Hiến Chi thì «Tống lê», «Áp đầu hoàn», và tự nhận đây là ý kiến riêng. Có thước đo ấy rồi mới xét được các bản khắc như Định Vũ «Lan Đình» hay «Thập thất thiếp»."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Con đường học: đi vòng qua những người từng học Vương"
},
{
"t": "p",
"x": "Vì bản khắc chỉ còn cái “hình”, ông khuyên học từ mặc tích; nhưng mặc tích Nhị Vương hầu như không còn, nên phải đi qua mặc tích của những người đã thấy chân tích và học cả đời: Âu Dương Tuân, Lục Giản Chi, các bản lâm «Lan Đình» của Ngu, Chử, «Thư phổ» của Tôn Quá Đình, rồi Nhan Chân Khanh, Hoài Tố, Mễ Phế. Đặt cạnh nhau, chỗ giống cho thấy nguyên tắc chung, chỗ khác cho thấy vận dụng riêng."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng cảnh báo hai lối lệch: chăm chăm vào «Các thiếp» như nhiều người đời Minh, và học Vương qua Triệu Mạnh Phủ. Ông không chê chữ Triệu, chỉ nói Triệu tuy tinh thông bút pháp nhưng có “tập khí”, nhiễm vào thì khó bỏ, và đi từ Triệu thì khó tới được Vương thật."
},
{
"t": "p",
"x": "Về trình tự, ông khuyên người mới học dùng **nội áp** trước: ngòi bút đi trên đường giữa nét, liên tục nhấc nhấn, giữ mực không tràn, như “dùi vạch cát”: dùi phải cắm sâu và rung nhẹ thì cát mới đứng thành rãnh, nên nét chữ cổ thường hơi xơ. Nền vững rồi mới mở sang **ngoại thác**, hợp với hành thảo, như “vết dột trên tường” lắc nhẹ mà chảy xuống. Cả hai đều cần cổ tay vận bút."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Nhị Vương",
"zh": "二王",
"vi": "Vương Hi Chi và con là Vương Hiến Chi, hai trụ cột của truyền thống thiếp học."
},
{
"hv": "Nội áp",
"zh": "内擫",
"vi": "Lối dùng bút siết vào trong, nét chặt, thắng ở cốt khí; gắn với Đại Vương và với cổ pháp."
},
{
"hv": "Ngoại thác",
"zh": "外拓",
"vi": "Lối dùng bút mở ra ngoài, nét phóng khoáng, thắng ở cân lực; gắn với Tiểu Vương và hành thảo."
},
{
"hv": "Phá thể",
"zh": "破体",
"vi": "Lối chữ của Vương Hiến Chi phá khuôn chương thảo cũ, nằm giữa hành và thảo."
},
{
"hv": "Mô thác / Câu điền",
"zh": "摹拓·钩填",
"vi": "Đồ viền rồi tô mực theo chân tích; giữ được hình nhưng mất nhiều biến hoá của nét."
},
{
"hv": "Như trùy hoạch sa",
"zh": "如锥画沙",
"vi": "Như dùi vạch cát: nét tàng phong, có sức đi sâu, hai bên hơi xơ; hình ảnh của nội áp."
},
{
"hv": "Ốc lậu ngân",
"zh": "屋漏痕",
"vi": "Vết nước dột trên tường: nét tròn, tự nhiên, rung nhẹ mà đi; hình ảnh của ngoại thác."
},
{
"hv": "Mặc tích",
"zh": "墨迹",
"vi": "Chữ viết tay bằng mực còn nguyên, khác với bản khắc hay bản rập."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Thẩm Doãn Mặc",
"zh": "沈尹默",
"years": "1883–1971",
"note": "Thư gia, nhà thơ, học giả; người phục hưng thiếp học thế kỷ XX; tác giả bài."
},
{
"name": "Vương Hi Chi",
"zh": "王羲之",
"years": "303–361, Đông Tấn",
"note": "“Thư thánh”; học Vệ phu nhân, Chung Do, Trương Chi; chữ thiên về nội áp."
},
{
"name": "Vương Hiến Chi",
"zh": "王献之",
"years": "344–386, Đông Tấn",
"note": "Con thứ bảy của Vương Hi Chi; sáng tạo lối phá thể, thiên về ngoại thác."
},
{
"name": "Vệ phu nhân",
"zh": "卫夫人",
"years": "272–349, đời Tấn",
"note": "Vệ Thước, thầy vỡ lòng của Vương Hi Chi, truyền lối chữ của Chung Do."
},
{
"name": "Đường Thái Tông",
"zh": "唐太宗",
"years": "598–649",
"note": "Lý Thế Dân; tôn Vương Hi Chi, chê Vương Hiến Chi, sưu tầm và chôn «Lan Đình» theo mình."
},
{
"name": "Triệu Mạnh Phủ",
"zh": "赵孟頫",
"years": "1254–1322, đời Nguyên",
"note": "Thư gia lớn theo dòng Vương; Thẩm Doãn Mặc cho rằng học Vương qua Triệu khó thành."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao Thẩm Doãn Mặc cho rằng một danh mục “trước lâm thiếp này, sau lâm thiếp kia” là không đủ cho người học chữ Vương ngày nay?",
"Hãy phân biệt nội áp và ngoại thác, và giải thích vì sao ông khuyên học nội áp trước.",
"Ông giải thích thế nào về việc Đường Thái Tông tôn cha chê con? Việc đó ảnh hưởng gì tới di tích của Nhị Vương?",
"Nếu không còn chân tích Nhị Vương, người học nên dựa vào những tư liệu nào để tìm lại bút pháp của họ?"
]
}
]
},
{
"id": "c08",
"no": "Bài 8",
"title": "Bàn về thư pháp",
"titleZh": "书法论",
"author": "Thẩm Doãn Mặc",
"pages": "81–90",
"summary": "Thẩm Doãn Mặc trình bày thư pháp qua ba tầng bút pháp, bút thế và bút ý: trung phong là quy luật chung, mỗi loại nét có thế riêng, và cái ý sống động chỉ hiện ra khi pháp và thế đã thuần; kèm theo là chủ trương rõ ràng về cách cầm bút và vận cổ tay.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Thẩm Doãn Mặc mở đầu bằng câu hỏi: khi bút chì, bút máy đã tiện, còn cần bút lông? Ông đáp: về dụng thì không, nhưng chữ Hán còn có mặt nghệ thuật, và nghệ thuật ấy gắn với ngòi bút mềm, thứ duy nhất cho ra nét to nhỏ, đậm nhạt biến đổi trong một lần đưa bút. Vì vậy bàn thư pháp phải bàn dụng bút, theo ba bậc **bút pháp**, **bút thế**, **bút ý**."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Bút pháp là quy luật khách quan, cốt lõi là trung phong"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giải thích “pháp” bằng hai phép so sánh: ngữ pháp được rút ra từ chính ngôn ngữ, luật thơ Đường được các thi nhân chọn lọc dần từ những câu cổ có thanh điệu hài hoà. Bút pháp cũng là quy luật khách quan sinh ra từ sự khớp giữa bàn tay và cây bút, được bao thế hệ tổng kết; ai tình cờ viết hợp pháp thì chưa thể gọi là thư gia."
},
{
"t": "p",
"x": "Cấu tạo của bút lông nói lên quy luật ấy: giữa là chùm lông dài nhọn gọi là phong, xung quanh là phó hào ngắn hơn, nhờ đó mực theo mũi chảy đều ra bốn phía. Nếu ngòi luôn đi giữa nét, nét sẽ không lệch nặng nhẹ, đó là **“bút bút trung phong”**. Thư gia các đời kết cấu khác nhau, béo gầy vuông tròn khác nhau, nhưng điểm không thể khác chính là trung phong. Ông dẫn lời Hoàng Đình Kiên, Nhan Chân Khanh và Triệu Mạnh Phủ để củng cố."
},
{
"t": "quote",
"zh": "书法以用笔为上，而结字亦须用工，盖结字因时相传，用笔千古不易。",
"hv": "Thư pháp dĩ dụng bút vi thượng, nhi kết tự diệc tu dụng công; cái kết tự nhân thời tương truyền, dụng bút thiên cổ bất dịch.",
"vi": "Thư pháp lấy dụng bút làm đầu, nhưng kết tự cũng phải dụng công; bởi kết tự thay đổi theo thời mà truyền lại, còn dụng bút thì nghìn xưa không đổi.",
"src": "Triệu Mạnh Phủ, «Lan Đình thập tam bạt»"
},
{
"t": "h",
"x": "2. Chấp bút và vận oản: cách làm cho ngòi bút luôn ở giữa"
},
{
"t": "p",
"x": "Ngòi mềm khó giữ ở giữa, nên phải dùng cổ tay đưa mũi bút sắp lệch trở về; muốn vậy các ngón phải giữ bút chắc. Ông chỉ công nhận **ngũ tự pháp** “yếp, áp, câu, cách, để” (擫押钩格抵) truyền từ Nhị Vương, được Lục Hi Thanh đời Đường nói rõ: ngón cái ép mặt trong, ngón trỏ đè mặt ngoài, ngón giữa móc vào, ngón áp út chặn và đẩy ra, ngón út đỡ dưới ngón áp út."
},
{
"t": "p",
"x": "Cầm như vậy thì ngón chắc, lòng tay rỗng; bàn tay dựng đứng thì cổ tay phẳng, khuỷu tự nhấc lên, vai phải thả lỏng như khi tập Thái Cực quyền. Ông phản đối việc chia huyền oản cho chữ nhỏ, huyền trửu cho chữ lớn, vì khuỷu tì bàn thì cổ tay không tự do, và càng phản đối lối kê tay trái dưới cổ tay phải."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông ví việc đưa bút như đi bộ: chân vừa đặt xuống đã nhấc lên, vừa nhấc lên lại đặt xuống. Nhấc và nhấn phải kết hợp liên tục thì mũi bút mới luôn ở giữa, và nét chữ mới có sâu nông, có biểu cảm. Nét kéo phẳng như lấy que vạch trên khay cát là nét chết. Ở chỗ chuyển hướng càng phải biết nhấc nhấn, để phong không xoắn vào phó hào, giữ được “vạn hào tề lực”."
},
{
"t": "p",
"x": "Ở phần dư luận, ông bác **bát đăng pháp** cuối Đường vì thực chất là chuyển ngón; Lý Dục đời Nam Đường trộn nó với ngũ tự pháp, thêm hai chữ thuộc về vận bút chứ không thuộc chấp bút, khiến hậu thế, kể cả Bao Thế Thần, tự mâu thuẫn. Ông cũng phản đối lối **hồi oản** và lối năm ngón nằm ngang, vì đều làm cứng cổ tay."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Bút thế: quy tắc riêng của từng loại nét"
},
{
"t": "p",
"x": "Bút pháp là cái chung mọi nét phải theo; **bút thế** là quy tắc riêng của từng loại nét, thay đổi theo thời đại và cá tính. Phân biệt hai thứ giúp đọc đúng cổ nhân: khi Tề Cao Đế chê Trương Dung không có “pháp” của Nhị Vương, hay khi Mễ Phế nói Trí Vĩnh đã ít “pháp” cổ, chữ “pháp” ấy thực ra là thế."
},
{
"t": "quote",
"zh": "卿书殊有骨力，但恨无二王法。——非恨臣无二王法，亦恨二王无臣法。",
"hv": "Khanh thư thù hữu cốt lực, đãn hận vô Nhị Vương pháp. — Phi hận thần vô Nhị Vương pháp, diệc hận Nhị Vương vô thần pháp.",
"vi": "(Vua:) Chữ khanh rất có cốt lực, chỉ tiếc không có pháp của Nhị Vương. — (Trương Dung:) Chẳng tiếc thần không có pháp Nhị Vương, mà tiếc Nhị Vương không có pháp của thần.",
"src": "«Nam Tề thư · Trương Dung truyện»"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo ông, **vĩnh tự bát pháp** thực chất là tám bút thế. Ông giới thiệu lời giải tám nét trong «Hàn lâm cấm kinh» và lời giải chi tiết hơn của Bao Thế Thần (trắc, lặc, nỗ, địch, sách, lược, trác, trách), đồng thời lưu ý rằng Bao chủ trương chuyển ngón nên hay dùng những chữ như “quyển bút”, người đọc cần cẩn thận. Ông bổ sung bằng «Tục thư phổ» của Khương Quỳ, và nhắc riêng nét qua (戈) khó viết đến mức Đường Thái Tông phải học riêng từ Ngu Thế Nam."
},
{
"t": "quote",
"zh": "点者，字之眉目，全藉顾盼精神，有向有背，随字异形；横、直画者，字之体骨，欲其坚正匀净，有起有止，所贵长短合宜，结束坚实。",
"hv": "Điểm giả, tự chi mi mục, toàn tạ cố phán tinh thần, hữu hướng hữu bối, tuỳ tự dị hình; hoành, trực hoạch giả, tự chi thể cốt, dục kỳ kiên chính quân tịnh, hữu khởi hữu chỉ, sở quý trường đoản hợp nghi, kết thúc kiên thực.",
"vi": "Chấm là mày mắt của chữ, hoàn toàn nhờ vào thần thái liếc nhìn; có chấm hướng vào, có chấm quay ra, tuỳ chữ mà khác hình. Nét ngang, nét sổ là xương cốt của chữ, cần vững, ngay, đều, sạch, có khởi có dừng; quý ở dài ngắn vừa phải, kết thúc chắc chắn.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "quote",
"zh": "无垂不缩，无往不收。",
"hv": "Vô thuỳ bất súc, vô vãng bất thu.",
"vi": "Không có nét buông xuống nào mà không co lại, không có nét đi tới nào mà không thu về.",
"src": "Mễ Phế, dẫn trong «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "h",
"x": "4. Bút ý: khi các thế liên kết thành sự sống"
},
{
"t": "p",
"x": "Bút ý không thể tách khỏi pháp và thế: thế nảy sinh trên nền pháp đã thuần, ý hiện ra khi các thế liên kết, qua lại với nhau. Ông nhắc rằng chữ Hán khởi từ hình vẽ mây sao, núi sông, cây cỏ, dấu chân thú chim, nên dù nằm trên giấy, thần thái của chữ vẫn tương thông với mọi động thái ngoài thiên nhiên. Để minh hoạ, ông dẫn mười hai ý của bút pháp mà Chung Do nêu ra và Trương Húc truyền cho Nhan Chân Khanh (sẽ được giải kỹ ở Bài 10)."
},
{
"t": "quote",
"zh": "平谓横也，直谓纵也，均谓间也，密谓际也，锋谓端也，力谓体也，轻谓屈也，决谓牵掣也，补谓不足也，损谓有余也，巧谓布置也，称谓大小也。",
"hv": "Bình vị hoành dã, trực vị tung dã, quân vị gian dã, mật vị tế dã, phong vị đoan dã, lực vị thể dã, khinh vị khuất dã, quyết vị khiên xế dã, bổ vị bất túc dã, tổn vị hữu dư dã, xảo vị bố trí dã, xứng vị đại tiểu dã.",
"vi": "Bằng là nói nét ngang; thẳng là nói nét dọc; đều là nói khoảng cách; khít là nói chỗ tiếp giáp; phong là nói đầu mút nét; lực là nói thể cốt; nhẹ là nói chỗ cong gập; quyết là nói nét kéo giật; bổ là bù chỗ thiếu; tổn là bớt chỗ thừa; khéo là nói bố trí; xứng là nói lớn nhỏ.",
"src": "Lương Vũ Đế, «Quan Chung Do thư pháp thập nhị ý»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông kết thúc phần chính bằng kinh nghiệm của Giải Tấn đời Minh: lúc trẻ chỉ học hình dạng bố cục trên bia vỡ, tưởng thế là giỏi; đến khi thấy chân tích người xưa mới hiểu rằng tinh thần của chữ vận động ở ngoài hình dạng và bố cục."
},
{
"t": "h",
"x": "5. Công phu lâm thiếp, đọc thiếp và đọc sách"
},
{
"t": "p",
"x": "Cuối cùng, pháp đã có mà không tích công thì uổng: phải lâm, phải **độc thiếp** để hiểu ý dụng bút, và sâu hơn là đọc sách, trải đời, như Hoàng Đình Kiên chê chữ Vương Trước khéo mà tục vì ít đọc sách. Ông cũng lưu ý lời Mễ Phế gọi chữ người này là “xếp”, người kia là “tô”, mình là “quét” chỉ nhằm chỉ chỗ thiên lệch; các lối dụng bút ấy phải phối hợp, thiên hẳn một phía mới thành bệnh."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Bút pháp",
"zh": "笔法",
"vi": "Phép dụng bút chung mọi nét phải theo; theo Thẩm Doãn Mặc, cốt lõi là trung phong."
},
{
"hv": "Bút thế",
"zh": "笔势",
"vi": "Quy tắc riêng của từng loại nét, biến đổi theo thời đại và cá tính."
},
{
"hv": "Bút ý",
"zh": "笔意",
"vi": "Ý vị sống động hiện ra khi các nét liên kết qua lại; tầng cao nhất."
},
{
"hv": "Trung phong",
"zh": "中锋",
"vi": "Mũi bút luôn đi giữa nét, mực toả đều hai bên."
},
{
"hv": "Ngũ tự chấp bút pháp",
"zh": "五字执笔法（擫押钩格抵）",
"vi": "Cách cầm bút năm ngón: cái ép, trỏ đè, giữa móc, áp út chặn đẩy, út đỡ."
},
{
"hv": "Chỉ thực chưởng hư",
"zh": "指实掌虚",
"vi": "Ngón chắc, lòng bàn tay rỗng."
},
{
"hv": "Đề án",
"zh": "提按",
"vi": "Nhấc và nhấn bút xen kẽ liên tục, giúp giữ trung phong và tạo biểu cảm."
},
{
"hv": "Bát đăng pháp",
"zh": "拨镫法",
"vi": "Thuyết cầm bút tương truyền từ cuối Đường; Thẩm Doãn Mặc cho là chuyển ngón, không nên theo."
},
{
"hv": "Vĩnh tự bát pháp",
"zh": "永字八法",
"vi": "Tám nét cơ bản gói trong chữ Vĩnh; theo ông đó là tám bút thế."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Thẩm Doãn Mặc dùng ví dụ ngữ pháp và luật thơ để nói điều gì về bản chất của bút pháp?",
"Mô tả ngũ tự chấp bút pháp. Vì sao theo ông bàn tay phải dựng đứng và khuỷu phải nhấc lên?",
"Phân biệt bút pháp và bút thế. Hãy dùng chuyện Trương Dung để minh hoạ.",
"Vì sao ông phản đối bát đăng pháp và lối hồi oản?",
"Ngoài lâm thiếp, ông nói người học cần thêm những công phu nào để chữ có “vận”?"
]
}
]
},
{
"id": "c09",
"no": "Bài 9",
"title": "Thích nghĩa kinh nghiệm học chữ của các danh gia (I)",
"titleZh": "历代名家学书经验谈辑要释义（一）",
"author": "Thẩm Doãn Mặc",
"pages": "91–99",
"summary": "Thẩm Doãn Mặc chú giải bài «Thụ bút yếu thuyết» của Hàn Phương Minh đời Đường: nguồn gốc truyền thừa bút pháp, năm lối cầm bút và lý do chọn lối song câu, nguyên tắc “tiện ổn khinh kiện” khi dụng bút và việc định ý trước khi viết; kèm lời bàn của Chu Tinh Liên về trung phong.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Năm 1962 Thẩm Doãn Mặc bắt đầu một loạt bài chọn các văn bản cổ ngắn mà thiết thực về kinh nghiệm học chữ, giải nghĩa từng đoạn và dẫn lời các nhà khác để đối chiếu. Ông mở đầu bằng «Thụ bút yếu thuyết» của **Hàn Phương Minh** thay vì «Thư phổ» (văn quá nhiều từ tảo), vì bài này nói thẳng vào truyền thừa và chấp bút."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Dòng truyền thừa và vấn đề “pháp có trước hay chữ có trước”"
},
{
"t": "quote",
"zh": "昔岁学书，专求笔法。贞元十五年受法于东海徐公璹，十七年受法于清河崔公邈，由来远矣。",
"hv": "Tích tuế học thư, chuyên cầu bút pháp. Trinh Nguyên thập ngũ niên thụ pháp ư Đông Hải Từ công Thục, thập thất niên thụ pháp ư Thanh Hà Thôi công Mạc, do lai viễn hĩ.",
"vi": "Năm xưa học chữ, tôi chuyên tìm bút pháp. Năm Trinh Nguyên thứ mười lăm nhận pháp của ông Từ Thục ở Đông Hải, năm thứ mười bảy nhận pháp của ông Thôi Mạc ở Thanh Hà; nguồn gốc của pháp ấy đã lâu xa lắm.",
"src": "Hàn Phương Minh, «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "quote",
"zh": "八法起于隶字之始，后汉崔子玉历钟、王以下，传授至于永禅师，而至张旭，始弘八法，次演五势，更备九用，则万字无不该于此，墨道之妙，无不由之以成也。",
"hv": "Bát pháp khởi ư lệ tự chi thuỷ, Hậu Hán Thôi Tử Ngọc lịch Chung, Vương dĩ hạ, truyền thụ chí ư Vĩnh thiền sư, nhi chí Trương Húc, thuỷ hoằng bát pháp, thứ diễn ngũ thế, cánh bị cửu dụng, tắc vạn tự vô bất cai ư thử, mặc đạo chi diệu, vô bất do chi dĩ thành dã.",
"vi": "Bát pháp khởi từ lúc mới có chữ lệ; từ Thôi Tử Ngọc đời Hậu Hán qua Chung Do, Vương Hi Chi trở xuống, truyền đến thiền sư Trí Vĩnh, rồi đến Trương Húc mới mở rộng bát pháp, lại diễn ra ngũ thế, thêm đủ cửu dụng; muôn chữ không chữ nào không gói trong đó, cái diệu của đạo bút mực đều do đó mà thành.",
"src": "Hàn Phương Minh, «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giải câu khó hiểu “trước Trương Chi chưa có phép chân hành thảo”: các thể ấy tách dần khỏi triện lệ, đến Đông Hán mới thành hình nên phép tắc chưa được ghi định; người xưa học bằng cách ngồi lặng trước bia, tưởng tượng cho hình tĩnh hoạt động trở lại để thấy thế đã sinh ra nó. **Pháp nằm trong chữ**: lý luận đến từ thực hành, nhưng đã đúc kết rồi thì người học không nên coi thường."
},
{
"t": "p",
"x": "Bốn chữ “bút lực kinh tuyệt” mà Vương Tăng Kiền dùng khen các bậc Hán Nguỵ Tấn cho thấy điều được coi trọng là dụng bút; ông nối với lời Vệ phu nhân rằng mỗi nét phải dồn sức cả thân mà đưa đi, và sức ấy chỉ truyền xuống giấy khi cầm bút đúng. Ông cũng cho là đáng tin việc Trương Húc là người đặt tên vĩnh tự bát pháp, vì các văn bản trước ông liệt kê các nét đều không khớp với chữ Vĩnh."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Năm lối cầm bút: vì sao chọn song câu"
},
{
"t": "quote",
"zh": "第一执管。夫书之妙在于执管，既以双指苞管，亦当五指共执，其要实指虚掌，钩擫讦送，亦曰抵送，以备口传手授之说也。世俗皆以单指苞之，则力不足而无神气，每作一点画，虽有解法，亦当使用不成。平腕双苞，虚掌实指，妙无所加也。",
"hv": "Đệ nhất chấp quản. Phù thư chi diệu tại ư chấp quản, ký dĩ song chỉ bao quản, diệc đương ngũ chỉ cộng chấp, kỳ yếu thực chỉ hư chưởng, câu yếp kiết tống, diệc viết để tống, dĩ bị khẩu truyền thủ thụ chi thuyết dã. Thế tục giai dĩ đơn chỉ bao chi, tắc lực bất túc nhi vô thần khí, mỗi tác nhất điểm hoạch, tuy hữu giải pháp, diệc đương sử dụng bất thành. Bình oản song bao, hư chưởng thực chỉ, diệu vô sở gia dã.",
"vi": "Thứ nhất là chấp quản. Cái diệu của chữ ở chỗ cầm bút: đã dùng hai ngón bao lấy quản bút thì cũng phải năm ngón cùng cầm; cốt yếu là ngón chắc, lòng tay rỗng, móc, ép, đẩy, đưa (cũng gọi là để tống), để làm nền cho lời truyền miệng, dạy tay. Người đời đều dùng một ngón bao quản, thì sức không đủ mà không có thần khí; mỗi khi viết một chấm một nét, dù có cách gỡ rối cũng không dùng được. Cổ tay phẳng, hai ngón bao, lòng tay rỗng, ngón tay chắc, thì không còn gì diệu hơn.",
"src": "Hàn Phương Minh, «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giải “song bao” là **song câu**: ngón trỏ và ngón giữa cùng móc ngoài quản, khớp với ngũ tự pháp; chữ “tống” chỉ việc ngón út đỡ ngón áp út, không phải động tác vận cánh tay. “Đơn bao” chỉ dùng ba ngón, cầm thấp, cổ tay dễ chạm giấy, lòng tay dễ bị lấp; theo ông chỉ Tô Thức thành công với lối này, mà chữ Tô đôi khi vẫn bị chê “trái tươi phải khô”."
},
{
"t": "p",
"x": "Bốn lối còn lại bị chê: **niệp quản**, **toát quản** cầm quá cao nên nét thiếu gân xương; **ác quản** nắm cả bàn tay, phải mượn sức khuỷu; **nạch quản** cùng bệnh. Riêng chuyện Vương Tăng Kiền dùng lối nắm, ông liên hệ với việc Vương phải dùng bút cùn khi thi chữ với Tề Cao Đế: đó là cách tránh bị ghen ghét, không phải lựa chọn nghệ thuật."
},
{
"t": "quote",
"zh": "置笔于大指中节前，居动转之际，以头指齐中指，兼助为力，指自然实，掌自然虚。虽执之使齐，必须用之自在。",
"hv": "Trí bút ư đại chỉ trung tiết tiền, cư động chuyển chi tế, dĩ đầu chỉ tề trung chỉ, kiêm trợ vi lực, chỉ tự nhiên thực, chưởng tự nhiên hư. Tuy chấp chi sử tề, tất tu dụng chi tự tại.",
"vi": "Đặt bút trước đốt giữa ngón cái, ở chỗ dễ cử động xoay chuyển; ngón trỏ ngang hàng ngón giữa cùng góp sức, thì ngón tự nhiên chắc, lòng tay tự nhiên rỗng. Tuy cầm cho ngay ngắn, nhưng phải dùng cho tự tại.",
"src": "Từ Thục, dẫn trong «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông nhấn mạnh hai chữ **tự tại**: muốn dùng tự tại thì phải cầm đúng; đặt bút ngay đốt ngón sẽ cản sự chuyển động của chính các khớp, nắm ngón lấp lòng tay thì mất sức thế. Ông cũng nêu cách nói ông thường dùng khi dạy: ngón chắc, lòng tay rỗng, bàn tay đứng, cổ tay phẳng."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Dụng bút: tiện mà phải sáp, nhẹ mà phải trầm"
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫执笔在乎便稳，用笔在乎轻健。故轻则须沉，便则须涩，谓藏锋也。不涩则险劲之状无由而生也，太流则便成浮滑，浮滑则是为俗也。",
"hv": "Phù chấp bút tại hồ tiện ổn, dụng bút tại hồ khinh kiện. Cố khinh tắc tu trầm, tiện tắc tu sáp, vị tàng phong dã. Bất sáp tắc hiểm kình chi trạng vô do nhi sinh dã, thái lưu tắc tiện thành phù hoạt, phù hoạt tắc thị vi tục dã.",
"vi": "Cầm bút cốt ở thuận và vững, dùng bút cốt ở nhẹ và khoẻ. Cho nên nhẹ thì phải trầm, thuận thì phải rít, ấy gọi là tàng phong. Không rít thì cái dáng hiểm kình không có đường sinh ra; trôi quá thì thành phù hoạt, mà phù hoạt là tục vậy.",
"src": "Hàn Phương Minh, «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông chỉ ra rằng sự “thuận tay” chỉ đến sau một giai đoạn dài không thuận, khi cổ tay từ chưa vững thành vững, từ vững thành chuẩn. Chỉ nhẹ chỉ thuận thì nét trơn tuột; phải dùng các mặt đối lập bổ sung nhau. “Tàng phong” ở đây cũng không chỉ là giấu mũi đầu cuối, mà là sự quay đi quay lại của mũi bút suốt chiều dài nét. Ông phân biệt thêm “giống dấu vết người xưa” (bắt chước) với “hợp với bậc tác giả” (có kỹ thuật và phong cách riêng)."
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫书，先当想，看所书一纸之中是何词句，言语多少，及纸色目，相称以何等书，令与书体相合，或真或行，与纸相当。意在笔前，笔居心后，皆须存用笔法。",
"hv": "Phù thư, tiên đương tưởng, khán sở thư nhất chỉ chi trung thị hà từ cú, ngôn ngữ đa thiểu, cập chỉ sắc mục, tương xứng dĩ hà đẳng thư, linh dữ thư thể tương hợp, hoặc chân hoặc hành, dữ chỉ tương đương. Ý tại bút tiền, bút cư tâm hậu, giai tu tồn dụng bút pháp.",
"vi": "Khi viết, trước hết phải nghĩ: xem trên tờ giấy sẽ viết những câu chữ gì, nhiều hay ít, giấy màu gì loại gì, hợp với lối chữ nào, khiến cho thể chữ ăn khớp, hoặc chân hoặc hành, cho tương xứng với giấy. Ý đi trước bút, bút đi sau tâm, lúc nào cũng phải giữ phép dụng bút.",
"src": "Hàn Phương Minh, «Thụ bút yếu thuyết»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông bình rằng đây chính là ý thức về chỉnh thể: nội dung, khổ giấy, màu giấy và thể chữ phải hoà hợp. Ông dẫn ví dụ Chung Do giỏi ba thể, khắc bia dùng lệ, công văn dùng khải, thư từ bạn bè dùng hành thảo. Trong tay không có pháp, trong lòng không có dự liệu thì khó mà ứng biến khi viết."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Hai phụ lục: bảng truyền pháp và lời bàn về trung phong"
},
{
"t": "p",
"x": "Phụ lục thứ nhất là bảng «Truyền thụ bút pháp nhân danh» trong «Pháp thư yếu lục», kể hai mươi ba người từ Thái Ung đến Từ Hạo, Nhan Chân Khanh. Ông coi đó chỉ là tài liệu tham khảo: chuyện Thái Ung nhận pháp từ thần nhân là hoang đường, bảng còn sót (như không nhắc quan hệ của Chử Toại Lương), và câu “truyền đến đây là hết” chỉ là hết trong ghi chép; người đời Tống vẫn tìm lại được bút pháp từ di tích."
},
{
"t": "p",
"x": "Phụ lục thứ hai trích «Lâm trì quản kiến» của **Chu Tinh Liên** đời Thanh: quản cứng dễ giữ thẳng nhưng ngòi mềm, quản đứng mà ngòi nằm thì chưa phải trung phong; tàng phong là giấu trong nét chứ không phải giấu trong ngòi, và chỗ xuất phong vẫn có thể là trung phong. Thẩm Doãn Mặc bổ sung chữ “nghịch dụng” mà bản in đánh rơi."
},
{
"t": "quote",
"zh": "盖藏锋中锋之法，如人之钻物然，下手之始，四面展动，乃可入木三分；既定之后，则钻已深入，然后持之以正。字法亦然，能中锋自能藏锋，如锥画沙，如印印泥，正谓此也。",
"hv": "Cái tàng phong trung phong chi pháp, như nhân chi toản vật nhiên, hạ thủ chi thuỷ, tứ diện triển động, nãi khả nhập mộc tam phân; ký định chi hậu, tắc toản dĩ thâm nhập, nhiên hậu trì chi dĩ chính. Tự pháp diệc nhiên, năng trung phong tự năng tàng phong, như trùy hoạch sa, như ấn ấn nê, chính vị thử dã.",
"vi": "Phép tàng phong, trung phong giống như người khoan vật: lúc mới bắt tay thì xoay động bốn phía mới vào gỗ được ba phân; khi đã ăn sâu rồi thì giữ cho thẳng. Phép chữ cũng vậy: trung phong được thì tự tàng phong được; “như dùi vạch cát, như ấn đóng xuống bùn” chính là nói điều này.",
"src": "Chu Tinh Liên, «Lâm trì quản kiến»"
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Thụ bút",
"zh": "授笔",
"vi": "Truyền dạy bút pháp, thường là khẩu truyền thủ thụ từ thầy sang trò."
},
{
"hv": "Song câu (song bao)",
"zh": "双钩（双苞）",
"vi": "Lối cầm bút ngón trỏ và ngón giữa cùng móc ngoài quản; được Hàn Phương Minh và Thẩm Doãn Mặc coi là đúng."
},
{
"hv": "Đơn câu (đơn bao)",
"zh": "单钩（单苞）",
"vi": "Lối cầm chỉ một ngón móc, cầm thấp; Tô Thức dùng thành công nhưng khó ứng biến."
},
{
"hv": "Ác quản",
"zh": "握管",
"vi": "Nắm cả bàn tay quanh quản bút; lòng tay đặc, phải mượn sức khuỷu."
},
{
"hv": "Giải pháp",
"zh": "解法",
"vi": "Cách gỡ khi gặp chỗ khó lúc đang viết; chỉ dùng được khi cầm bút vững và linh hoạt."
},
{
"hv": "Tiện ổn khinh kiện",
"zh": "便稳轻健",
"vi": "Cầm bút thuận và vững, dùng bút nhẹ và khoẻ."
},
{
"hv": "Sáp thế",
"zh": "涩势",
"vi": "Thế bút rít, giữ được mực và lực, ngược với trơn tuột."
},
{
"hv": "Tàng phong",
"zh": "藏锋",
"vi": "Giấu mũi bút trong nét; không chỉ ở đầu cuối mà suốt chiều dài nét."
},
{
"hv": "Ý tại bút tiền",
"zh": "意在笔前",
"vi": "Ý định đi trước ngòi bút: dự tính bố cục, thể chữ trước khi đặt bút."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hàn Phương Minh",
"zh": "韩方明",
"years": "thế kỷ VIII–IX, đời Đường",
"note": "Tác giả «Thụ bút yếu thuyết»; học pháp từ Từ Thục và Thôi Mạc."
},
{
"name": "Từ Thục",
"zh": "徐璹",
"years": "đời Đường",
"note": "Con trưởng của Từ Hạo; truyền pháp song câu cho Hàn Phương Minh."
},
{
"name": "Trương Húc",
"zh": "张旭",
"years": "khoảng 675–750, đời Đường",
"note": "Bậc thầy cuồng thảo, khải thư tinh nghiêm; được coi là người đặt tên vĩnh tự bát pháp."
},
{
"name": "Thôi Viện",
"zh": "崔瑗",
"years": "77–142, Đông Hán",
"note": "Tự Tử Ngọc; được coi là người đầu tiên truyền bát pháp."
},
{
"name": "Tô Thức",
"zh": "苏轼",
"years": "1037–1101, đời Tống",
"note": "Thư gia dùng lối đơn câu, cầm bút thấp."
},
{
"name": "Chu Tinh Liên",
"zh": "周星莲",
"years": "thế kỷ XIX, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Lâm trì quản kiến», bàn về trung phong, tàng phong."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Thẩm Doãn Mặc giải thích thế nào câu “trước Trương Chi chưa có phép chân hành thảo”? Ý “pháp nằm trong chữ” có nghĩa gì với người học?",
"So sánh lối song câu và đơn câu. Vì sao Hàn Phương Minh chê đơn câu?",
"“Nhẹ thì phải trầm, thuận thì phải rít” nghĩa là gì? Liên hệ với cảm giác của bạn khi viết một nét ngang.",
"Theo Chu Tinh Liên, tàng phong và trung phong khác nhau ở đâu? Tại sao nét xuất phong vẫn có thể là trung phong?"
]
}
]
},
{
"id": "c10",
"no": "Bài 10",
"title": "Thích nghĩa kinh nghiệm học chữ của các danh gia (II)",
"titleZh": "历代名家学书经验谈辑要释义（二）",
"author": "Thẩm Doãn Mặc",
"pages": "100–113",
"summary": "Thẩm Doãn Mặc giải nghĩa ba văn bản kinh điển: «Cửu thế» tương truyền của Thái Ung, «Bút ý tán» của Vương Tăng Kiền và «Thuật Trương trưởng sử bút pháp thập nhị ý» của Nhan Chân Khanh, làm rõ quan hệ giữa hình và thế, các phép tàng đầu hộ vĩ, sáp thế, cùng mười hai ý của nét chữ và năm điều kiện để sánh với người xưa.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Phần hai của loạt chú giải (viết năm 1965) đi vào ba văn bản thuộc loại cổ nhất và được trích dẫn nhiều nhất trong lý luận thư pháp. Cách làm của Thẩm Doãn Mặc vẫn vậy: dẫn nguyên văn từng đoạn rồi giải bằng kinh nghiệm thực hành của chính ông. Bài giảng dưới đây giữ nguyên văn cổ (thuộc phạm vi công cộng) và tóm lược lời bình của ông theo từng chủ đề."
},
{
"t": "h",
"x": "1. «Cửu thế»: chữ khởi từ tự nhiên, hình sinh từ thế"
},
{
"t": "p",
"x": "Thẩm Doãn Mặc thừa nhận không thể chắc «Cửu thế» do chính Thái Ung viết, nhưng cho rằng nó đáng tin hơn bài «Bút diệu» gán cho Lý Tư, vì mọi điều trong đó đều khớp với bút pháp triện lệ và nối liền với bát pháp về sau; dù có là người sau gửi gắm thì cũng phải có truyền thụ thật."
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫书肇于自然，自然既立，阴阳生焉；阴阳既生，形势出矣。藏头护尾，力在字中，下笔用力，肌肤之丽。故曰：势来不可止，势去不可遏，惟笔软则奇怪生焉。",
"hv": "Phù thư triệu ư tự nhiên, tự nhiên ký lập, âm dương sinh yên; âm dương ký sinh, hình thế xuất hĩ. Tàng đầu hộ vĩ, lực tại tự trung, hạ bút dụng lực, cơ phu chi lệ. Cố viết: thế lai bất khả chỉ, thế khứ bất khả át, duy bút nhuyễn tắc kỳ quái sinh yên.",
"vi": "Chữ khởi từ tự nhiên; tự nhiên đã lập thì âm dương sinh ra; âm dương đã sinh thì hình và thế hiện ra. Giấu đầu, che đuôi thì sức nằm trong chữ; đặt bút có lực thì da thịt tươi đẹp. Cho nên nói: thế đến không thể ngăn, thế đi không thể giữ; chỉ vì bút mềm mà sinh ra những điều kỳ lạ.",
"src": "Thái Ung (tương truyền), «Cửu thế»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông đọc âm dương như các mặt đối lập: động tĩnh, cương nhu, mở thu, hư thực. Chữ học từ tự nhiên thì cũng mang trong nó những đối lập ấy, nên thư gia không chỉ mô phỏng hình mà phải tạo được biến hoá. Hình là tĩnh, thế là động; cái hình đứng yên trên giấy được dệt nên từ những thế qua lại không ngừng. Vì thế tính nghệ thuật của chữ là thứ có sẵn bên trong nét, không phải gắn từ ngoài vào."
},
{
"t": "p",
"x": "“Tàng đầu hộ vĩ” nghĩa là bút đi theo nghịch thế để sức lưu lại trên giấy; sức ấy là sức toàn thân, chỉ truyền được khi cầm bút và vận tay đúng. “Cơ phu chi lệ” được ông giải rất hình ảnh: chỉ da thịt sống mới có ánh tươi, có lực thì nét mới sống. Còn “bút mềm sinh kỳ quái” nhắc rằng nghệ thuật thư pháp gắn với việc chuyển từ dao khắc, que tre sang ngòi lông."
},
{
"t": "quote",
"zh": "圆如锥，捺如凿，只得入，不得却。",
"hv": "Viên như trùy, nại như tạc, chỉ đắc nhập, bất đắc khước.",
"vi": "Tròn như cái dùi, ấn xuống như cái đục; chỉ được đi vào, không được lùi ra.",
"src": "Liễu Công Quyền, «Bút kệ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhân đó ông giải «Bút kệ» mười hai chữ của Liễu Công Quyền: “tròn như dùi” gồm hai đức tính tròn và nhọn của bút tốt, “ấn như đục” là ngòi bút trải phẳng trên giấy nên đều, cả hai đều hàm ý mạnh mẽ; “chỉ vào không lùi” là sức ăn sâu vào giấy. Dùng mũi nhọn thì thành viên bút, dùng chỗ đều của ngòi thì thành phương bút, xoay trái nghiêng phải như Vương Hi Chi thì vuông tròn kết hợp."
},
{
"t": "quote",
"zh": "凡落笔结字，上皆覆下，下以承上，使其形势递相映带，无使势背。转笔，宜左右回顾，无使节目孤露。藏锋，点画出入之迹，欲左先右，至回左亦尔。藏头，圆笔属纸，令笔心常在点画中行。护尾，画点势尽，力收之。",
"hv": "Phàm lạc bút kết tự, thượng giai phúc hạ, hạ dĩ thừa thượng, sử kỳ hình thế đệ tương ánh đới, vô sử thế bội. Chuyển bút, nghi tả hữu hồi cố, vô sử tiết mục cô lộ. Tàng phong, điểm hoạch xuất nhập chi tích, dục tả tiên hữu, chí hồi tả diệc nhĩ. Tàng đầu, viên bút chúc chỉ, linh bút tâm thường tại điểm hoạch trung hành. Hộ vĩ, hoạch điểm thế tận, lực thu chi.",
"vi": "Phàm đặt bút kết chữ, trên đều trùm xuống dưới, dưới để đỡ lấy trên, khiến hình thế lần lượt soi chiếu, nối dẫn nhau, đừng để thế quay lưng. Chuyển bút: nên ngoảnh trái ngoảnh phải, đừng để các mấu đốt lộ trơ. Tàng phong: là dấu vết ra vào của chấm nét; muốn sang trái thì trước sang phải, đến lúc quay về trái cũng vậy. Tàng đầu: tròn bút chạm giấy, khiến tâm bút luôn đi giữa chấm nét. Hộ vĩ: khi thế của nét đã hết thì dồn sức mà thu lại.",
"src": "Thái Ung (tương truyền), «Cửu thế»"
},
{
"t": "p",
"x": "Thẩm Doãn Mặc giải thích vì sao gọi là “thế” chứ không gọi là “pháp”: pháp là cái định, thế là cái sống, thay đổi theo hoàn cảnh trên nền pháp. Đoạn này nói về sự liên kết bên trong giữa các nét, không phải sự xếp đặt bên ngoài; ông nhân đó phê phán lối học chỉ chú ý **gian giá** (khung chữ) cho nhanh đều, vì gian giá là chết, hình thế mới là sống. “Thế bội” ở đây là sự quay lưng tuyệt đối làm vỡ liên kết, khác với các nét hướng – bối tương đối vốn bổ sung cho nhau."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông tách bạch hai khái niệm thường bị lẫn: **tàng phong** chỉ là chuyện đầu vào, đầu ra của nét (muốn trái thì trước phải), còn **trung phong** cần thêm “tàng đầu hộ vĩ”: sau khi mũi đã giấu, phải ấn cho ngòi trải phẳng, tức “vạn hào tề lực”, để tâm bút (chùm lông dài ở giữa) luôn đi giữa nét. Biết tàng phong chưa phải đã biết trung phong. “Chuyển bút” cũng không phải xoay quản bằng ngón, mà là sự xoay trái phải của ngòi như chữ “chuyển” trong «Thư phổ», đặc biệt cần trong triện để nét liền mà không lộ đốt."
},
{
"t": "quote",
"zh": "疾势，出于啄磔之中，又在竖笔紧趯之内。掠笔，在于趱锋峻趯用之。涩势，在于紧駃战行之法。横鳞，竖勒之规。此名九势，得之虽无师授，亦能妙合古人，须翰墨功多，即造妙境耳。",
"hv": "Tật thế, xuất ư trác trách chi trung, hựu tại thụ bút khẩn địch chi nội. Lược bút, tại ư toản phong tuấn địch dụng chi. Sáp thế, tại ư khẩn quyết chiến hành chi pháp. Hoành lân, thụ lặc chi quy. Thử danh cửu thế, đắc chi tuy vô sư thụ, diệc năng diệu hợp cổ nhân, tu hàn mặc công đa, tức tạo diệu cảnh nhĩ.",
"vi": "Thế nhanh: có ở nét mổ và nét mác, lại ở trong nét hất gấp của nét sổ. Nét phẩy dài: dùng lối dồn mũi bút hất mạnh. Thế rít: ở phép đi gấp mà như giao chiến. Ngang như vảy cá, sổ như ghìm cương: đó là quy củ. Đó gọi là chín thế; nắm được thì dù không có thầy truyền cũng có thể hợp diệu với người xưa, chỉ cần công phu bút mực nhiều thì đến được cảnh giới diệu.",
"src": "Thái Ung (tương truyền), «Cửu thế»"
},
{
"t": "p",
"x": "Về **tật thế**, ông mô tả nét mác “một sóng ba gập”: đầu nhanh, giữa chậm, cuối lại nhanh rồi nhấn mà thu; nét hất cũng phải nhanh như cú đá. **Sáp thế** không phải là dừng, mà là tiến có giữ lực, như người chiến đấu thận trọng, như chống thuyền ngược nước. **Hoành lân, thụ lặc**: ngang như vảy cá, bằng mà không bằng; sổ như ghìm cương, vừa buông vừa siết."
},
{
"t": "p",
"x": "Về lời ghi cuối «Cửu thế», ông nhấn vào chữ “đắc”: hiểu được, giảng được chưa phải là đắc; chỉ khi dùng được trong tay mới thật là của mình. Biết mà không làm được thì coi như không biết."
},
{
"t": "h",
"x": "2. «Bút ý tán»: thần thái trên hết, nhưng không có hình thì không có thần"
},
{
"t": "quote",
"zh": "书之妙道，神彩为上，形质次之，兼之者方可绍于古人。以斯言之，岂易多得？必使心忘于笔，手忘于书，心手达情，书不妄想，是谓求之不得，考之即彰。",
"hv": "Thư chi diệu đạo, thần thái vi thượng, hình chất thứ chi, kiêm chi giả phương khả thiệu ư cổ nhân. Dĩ tư ngôn chi, khởi dị đa đắc? Tất sử tâm vong ư bút, thủ vong ư thư, tâm thủ đạt tình, thư bất vọng tưởng, thị vị cầu chi bất đắc, khảo chi tức chương.",
"vi": "Đạo diệu của chữ lấy thần thái làm đầu, hình chất đứng sau; gồm được cả hai mới nối được người xưa. Nói như vậy thì đâu dễ mà có nhiều? Phải khiến lòng quên bút, tay quên chữ, lòng và tay thông đạt tình ý, viết mà không vọng tưởng; ấy là cầu thì không được, xét lại thì hiện rõ.",
"src": "Vương Tăng Kiền, «Bút ý tán»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông nói không có chữ nào chỉ có thần mà không có hình; “thần trên hình” nghĩa là hình đã đạt mà không có thần thì chưa vào cửa. Từ đó ông phân biệt: người hình chất còn kém mà thần thái đáng xem vẫn xứng gọi **thiện thư giả**, còn chữ chỉ vuông vắn chỉnh tề mà thiếu thần thì thuộc **đài các thể**."
},
{
"t": "quote",
"zh": "剡纸易墨，心圆管直，浆深色浓，万毫齐力。先临《告誓》，次写《黄庭》。骨丰肉润，入妙通灵。努如植槊，勒若横钉。开张风翼，耸擢芝英。粗不为重，细不为轻，纤微向背，毫发死生。",
"hv": "Diệm chỉ Dịch mặc, tâm viên quản trực, tương thâm sắc nùng, vạn hào tề lực. Tiên lâm «Cáo thệ», thứ tả «Hoàng Đình». Cốt phong nhục nhuận, nhập diệu thông linh. Nỗ như thực sóc, lặc nhược hoành đinh. Khai trương phượng dực, tủng trạc chi anh. Thô bất vi trọng, tế bất vi khinh, tiêm vi hướng bối, hào phát tử sinh.",
"vi": "Giấy đất Diệm, mực Dịch Thuỷ; ruột bút tròn, quản bút thẳng; mực sâu màu đậm, muôn sợi lông cùng góp sức. Trước lâm «Cáo thệ», sau viết «Hoàng Đình». Xương đầy thịt nhuận, vào chỗ diệu, thông tới linh. Nét sổ như cắm ngọn giáo, nét ngang như đóng cây đinh nằm. Mở rộng như cánh phượng, vươn cao như cỏ chi nở hoa. Thô mà không nặng, mảnh mà không nhẹ; hướng hay bối ở chỗ li ti, sống hay chết chỉ cách sợi tóc.",
"src": "Vương Tăng Kiền, «Bút ý tán»"
},
{
"t": "p",
"x": "Về dụng cụ, ông chú thích rằng “mực sâu” gắn với nghiên lòng lồi trước đời Đường, khi mực còn là bột pha keo; ý chính là phải chăm lo đồ dùng. «Cáo thệ» nghiêm cẩn dễ mô phỏng, «Hoàng Đình» khoáng dật khó gần, nên xếp trước sau; nhưng quan trọng hơn chọn mẫu là biết lâm để tìm gì: không bắt chước chết khung chữ mà học sống từng nét."
},
{
"t": "p",
"x": "Bốn câu cuối được ông coi là quan trọng nhất. Thô mà không nặng, mảnh mà không nhẹ là nhờ nhấc nhấn kết hợp: mỗi lần nhấn đều nhấn trên nền đang nhấc, mỗi lần nhấc đều nhấc trong khi còn nhấn. Hướng bối, sống chết nằm ở sợi tóc, giống câu “sai một li, đi một dặm” của «Thư phổ»; vì vậy khi lâm phải nhìn kỹ chỗ đặt bút và thu bút. Ông kết đoạn bằng việc phê phán câu cuối của bài tán (khéo đến tột thì nổi danh một thời), cho rằng học nghệ thuật không nên vì danh lợi."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Mười hai ý của bút pháp: cuộc đối đáp Trương Húc – Nhan Chân Khanh"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhan Chân Khanh hơn hai mươi tuổi đã theo học Trương Húc hai năm, đến năm ba mươi lăm tuổi lại tìm đến Lạc Dương xin học tiếp. Mười hai ý vốn do Chung Do nêu ra; Thẩm Doãn Mặc dựa vào chuyện Tống Dực bị Chung Do quở vì viết chữ vuông đều như con toán, phải ba năm sửa lối, để thấy Chung Do coi trọng “ý” như thế nào. Trương Húc hỏi từng ý, Nhan Chân Khanh đáp, ông gật đầu."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông chia lời bình theo nhóm. Nét tĩnh: **bình** là “ngang dọc có tượng”, bằng mà không bằng; **trực** thẳng mà không cứng; **phong** là đầu mút khoẻ; **lực** là xương cốt, nhờ “xu bút” mà chữ “hùng mà mị”. Liên kết: **quân** là khoảng trống vừa đến mức “không lọt ánh sáng”, khác sự đều như con toán; **mật** là chỗ tiếp nét phải dùng “trúc phong” để vừa liền vừa tách (ông phê câu “chỗ thưa cho ngựa chạy, chỗ dày không lọt gió” là tuyệt đối hoá); **khinh** là chỗ gập lướt nhẹ; **quyết** là nét phẩy dứt khoát."
},
{
"t": "p",
"x": "Điều chỉnh: **bổ** là lấy nét khác cứu nét lỡ, dựa vào sự thuần thục; **tổn** là cái thừa phải tính trước, “ý dài mà nét ngắn”. Toàn cục: **xảo** là vừa bình ổn vừa có thế lạ; **xứng** là chữ lớn thu, chữ nhỏ mở cho cả bức cân đối, không phải bắt mọi chữ bằng nhau. Ông cũng cho rằng bút ý đâu chỉ có mười hai điều."
},
{
"t": "quote",
"zh": "妙在执笔，令其圆畅，勿使拘挛；其次识法，谓口传手授之诀，勿使无度，所谓笔法也；其次在于布置，不慢不越，巧使合宜；其次纸笔精佳；其次变通适怀，纵舍掣夺，咸有规矩。五者备矣，然后能齐于古人。",
"hv": "Diệu tại chấp bút, linh kỳ viên sướng, vật sử câu luyên; kỳ thứ thức pháp, vị khẩu truyền thủ thụ chi quyết, vật sử vô độ, sở vị bút pháp dã; kỳ thứ tại ư bố trí, bất mạn bất việt, xảo sử hợp nghi; kỳ thứ chỉ bút tinh giai; kỳ thứ biến thông thích hoài, tung xả xế đoạt, hàm hữu quy củ. Ngũ giả bị hĩ, nhiên hậu năng tề ư cổ nhân.",
"vi": "Cái diệu trước hết ở cầm bút, cho tròn trịa thông suốt, đừng để co quắp; thứ hai là biết pháp, tức bí quyết truyền miệng dạy tay, đừng để vô độ, ấy gọi là bút pháp; thứ ba là bố trí, không thiếu không quá, khéo cho vừa vặn; thứ tư là giấy bút tốt; thứ năm là biến thông hợp lòng, buông bỏ giật lấy đều có quy củ. Đủ năm điều ấy rồi mới sánh được với người xưa.",
"src": "Nhan Chân Khanh, «Thuật Trương trưởng sử bút pháp thập nhị ý»"
},
{
"t": "quote",
"zh": "用笔当须如印印泥。思所以不悟，后于江岛遇见沙平地静，令人意悦欲书，乃偶以利锋画而书之，其劲险之状，明利媚好。自兹乃悟用笔如锥画沙，使其藏锋，画乃沉着。当其用笔，常欲使其透过纸背，此功成之极矣。",
"hv": "Dụng bút đương tu như ấn ấn nê. Tư sở dĩ bất ngộ, hậu ư giang đảo ngộ kiến sa bình địa tĩnh, linh nhân ý duyệt dục thư, nãi ngẫu dĩ lợi phong hoạch nhi thư chi, kỳ kình hiểm chi trạng, minh lợi mị hảo. Tự tư nãi ngộ dụng bút như trùy hoạch sa, sử kỳ tàng phong, hoạch nãi trầm trước. Đương kỳ dụng bút, thường dục sử kỳ thấu quá chỉ bối, thử công thành chi cực hĩ.",
"vi": "Dụng bút phải như đóng ấn xuống bùn. Nghĩ mãi không hiểu, sau ở bãi sông thấy cát phẳng đất lặng, lòng vui muốn viết, bèn tình cờ lấy mũi nhọn vạch chữ; dáng nét cứng cỏi hiểm hóc, sáng sắc mà đẹp. Từ đó mới hiểu dụng bút như dùi vạch cát: giấu mũi thì nét mới trầm chắc. Khi dụng bút, thường muốn sức thấu qua lưng giấy; đó là chỗ tột cùng của công phu.",
"src": "Nhan Chân Khanh, «Thuật Trương trưởng sử bút pháp thập nhị ý» (lời Trương Húc thuật lại từ Lục Ngạn Viễn)"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giải “ấn đóng xuống bùn” không phải mực dấu ngày nay mà là bùn tím niêm phong thư thời xưa: ấn in sâu và không sai chút nào, tức đặt bút vừa vững vừa chuẩn, chỉ có được nhờ cầm bút đúng và luyện cổ tay lâu dài. Năm điều kiện của Trương Húc, từ cầm bút thông suốt đến tâm hồn thông thoáng, gần như là một lộ trình trọn vẹn cho người học."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Cửu thế",
"zh": "九势",
"vi": "Chín thế bút tương truyền của Thái Ung: kết tự, chuyển bút, tàng phong, tàng đầu, hộ vĩ, tật thế, lược bút, sáp thế, hoành lân thụ lặc."
},
{
"hv": "Tàng đầu hộ vĩ",
"zh": "藏头护尾",
"vi": "Giấu đầu nét, che đuôi nét bằng nghịch thế để sức lưu lại trong chữ."
},
{
"hv": "Ánh đới",
"zh": "映带",
"vi": "Sự soi chiếu, nối dẫn giữa các nét và các bộ phận, tạo liên kết bên trong."
},
{
"hv": "Tật thế – Sáp thế",
"zh": "疾势·涩势",
"vi": "Thế nhanh và thế rít; phải phối hợp, rít không phải là dừng mà là tiến có giữ lực."
},
{
"hv": "Hoành lân thụ lặc",
"zh": "横鳞竖勒",
"vi": "Ngang như vảy cá (bằng mà không bằng), sổ như ghìm cương (vừa buông vừa siết)."
},
{
"hv": "Vạn hào tề lực",
"zh": "万毫齐力",
"vi": "Muôn sợi lông cùng góp sức: ngòi trải phẳng trên giấy, mọi sợi đều làm việc."
},
{
"hv": "Thần thái – Hình chất",
"zh": "神彩·形质",
"vi": "Tinh thần, phong thái của chữ và cái hình thể vật chất của nó; phải gồm cả hai."
},
{
"hv": "Gian giá",
"zh": "间架",
"vi": "Khung kết cấu của chữ; Thẩm Doãn Mặc cho rằng chỉ học gian giá thì chữ chết."
},
{
"hv": "Như ấn ấn nê",
"zh": "如印印泥",
"vi": "Như đóng ấn xuống bùn niêm phong: nét in sâu, vững và chuẩn."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Thái Ung",
"zh": "蔡邕",
"years": "133–192, Đông Hán",
"note": "Học giả, thư gia, người viết «Hi Bình thạch kinh»; tương truyền là tác giả «Cửu thế»."
},
{
"name": "Vương Tăng Kiền",
"zh": "王僧虔",
"years": "426–485, Nam Tề",
"note": "Hậu duệ họ Vương, thư gia và lý luận gia; tác giả «Bút ý tán»."
},
{
"name": "Nhan Chân Khanh",
"zh": "颜真卿",
"years": "709–785, đời Đường",
"note": "Học bút pháp với Trương Húc; ghi lại cuộc đối đáp về mười hai ý."
},
{
"name": "Liễu Công Quyền",
"zh": "柳公权",
"years": "778–865, đời Đường",
"note": "Thư gia khải thư; tác giả «Bút kệ» mười hai chữ."
},
{
"name": "Lục Ngạn Viễn",
"zh": "陆彦远",
"years": "đời Đường",
"note": "Con Lục Giản Chi, cậu của Trương Húc; truyền lại hình ảnh dùi vạch cát, ấn đóng bùn."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Thẩm Doãn Mặc giải thích quan hệ giữa “hình” và “thế” trong «Cửu thế» như thế nào? Vì sao ông cho rằng chỉ học gian giá là không đủ?",
"Phân biệt tàng phong và trung phong theo lời bình của ông.",
"“Thô mà không nặng, mảnh mà không nhẹ” đạt được bằng cách nào khi dụng bút?",
"Chọn ba trong mười hai ý (vd. quân, mật, tổn) và giải thích bằng ví dụ một chữ cụ thể bạn đang luyện.",
"Năm điều kiện “sánh với người xưa” của Trương Húc là gì? Theo bạn điều nào khó nhất với người học hôm nay?"
]
}
]
},
{
"id": "c11",
"no": "Bài 11",
"title": "Mười bảy tắc tạp ký thư hoạ",
"titleZh": "书画札记十七则",
"author": "Mã Tự Luân",
"pages": "114–123",
"summary": "Chùm ghi chép ngắn của Mã Tự Luân về thư hoạ: từ chuyện xem tranh chữ ở Cố Cung, chuyện chọn bút mực, đến quan niệm treo cổ tay, vận ngón, học từ chân tích, và những lời phê bình thẳng thắn về các thư gia đương thời.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Mã Tự Luân (1884–1970), người Hàng Châu, là nhà văn tự học và nhà giáo dục, từng dạy ở trường tiền thân của Đại học Chiết Giang; ông viết chữ hành, chữ khải rất có phong vị. Các mục ở đây trích từ hai tập tuỳ bút «Thạch ốc dư thẩm» và «Thạch ốc tục thẩm»: mỗi mục là một ý nghĩ, một lần xem triển lãm, một lời bình về bạn bè. Bài giảng gom chúng thành bốn chủ đề để thấy quan điểm nhất quán phía sau."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Bút pháp sống nhờ cổ tay treo và ngón tay chuyển động"
},
{
"t": "p",
"x": "Nếu phải chọn một tư tưởng xuyên suốt, đó là niềm tin của Mã Tự Luân rằng chữ đẹp phải ra đời từ một bàn tay tự do. Ông đọc kỹ những lời bàn chữ của **Mễ Phất** khắc trong «Quần ngọc đường thiếp» và dùng chúng làm điểm tựa. Mễ Phất cho rằng cầm bút phải nhẹ, lòng bàn tay rỗng, thì nét chữ mới bật ra hồn nhiên ngoài dự tính; ai viết giống hệt người khác thì chỉ là chữ nô lệ."
},
{
"t": "quote",
"zh": "学书贵弄翰，谓把笔轻，自然手心虚，振迅天真，出于意外。所以古人书各各不同，若一一相似，则奴书也。",
"hv": "Học thư quý lộng hàn, vị bả bút khinh, tự nhiên thủ tâm hư, chấn tấn thiên chân, xuất ư ý ngoại. Sở dĩ cổ nhân thư các các bất đồng, nhược nhất nhất tương tự, tắc nô thư dã.",
"vi": "Học chữ quý ở chỗ đùa được với ngọn bút, tức là cầm bút nhẹ, lòng bàn tay tự nhiên rỗng, nét vung lên nhanh mạnh mà hồn nhiên, vượt ngoài điều mình định trước. Vì thế chữ của người xưa mỗi người một khác; nếu ai cũng giống ai thì đó là chữ của kẻ nô lệ.",
"src": "Mễ Phất, «Quần ngọc đường thiếp»"
},
{
"t": "p",
"x": "Mã Tự Luân giải thích điều này bằng **vận chỉ**: khi ngón tay cùng động thì tự nhiên cầm nhẹ, lòng tay rỗng, nét đi nhanh. Ông nhận xét rằng trước đời Đường người ta ngồi chiếu, ai viết cũng phải treo tay; nay có bàn, người viết tì cổ tay xuống nên nét chữ «chết». Vì vậy ông khuyên luyện viết lên tường, hoặc căng giấy lên tường mà viết; đã viết được trên vách thì ngồi bàn treo tay không còn khó. Ông kể chính mình viết cả mặt quạt nhỏ cũng treo khuỷu tay."
},
{
"t": "p",
"x": "Khi bàn về **Diêu Phối Trung**, ông chê lối giải từng chữ của các thuyết cầm bút **bát đăng** theo kiểu kinh học là gượng ép, nhưng tán thành ý rằng trong một nét luôn xen kẽ các động tác đè, nhấc, đẩy ngang, *lật bút* và *vặn bút*. Theo ông, lật và vặn có mặt suốt nét, chỉ bị mực che đi; nét trên vách đá «Kinh Thạch Dục» xoắn như sợi tơ chính vì thế, còn người sau cố tình rung bút để bắt chước là hiểu sai. Ông cũng phân biệt cái **vụng**: vụng của người không biết chữ thì không đẹp, vụng cố ý bắt chước thì đáng ghét, chỉ cái vụng sinh ra từ việc treo tay viết mới là vụng thật."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Nên bắt đầu học từ đâu?"
},
{
"t": "p",
"x": "Đây là phần có ích nhất cho người mới học. Ông lần lượt xét các lộ trình phổ biến thời mình. Khởi đầu bằng Triệu Mạnh Phủ, Đổng Kỳ Xương là chọn mẫu thấp, về sau khó thoát. Khởi đầu bằng Nhan, Liễu là bậc trung; nhiều người học Nhan chỉ được vẻ thô kệch. Học Âu, Chử thì đúng hướng, nhưng phần lớn chỉ qua bản khắc lại kém nên chỉ được cái vỏ. Học bia Ngụy là chọn mẫu cao, song thiếu bút pháp thì kết quả cũng vậy. Còn bắt đầu thẳng từ triện, lệ thì ông cho là bàn chuyện quá cao xa."
},
{
"t": "p",
"x": "Con đường ông đề xuất gồm ba bước: trước hết phải được truyền **bút pháp**; sau đó mới **lâm mô**; và khi lâm mô thì ưu tiên **chân tích** (bút tích thật), rồi đến ảnh chụp tốt, rồi đến bản câu mô đời Đường vốn còn giữ đường bút. Bản ảnh của bản câu mô chỉ còn cái khung, không còn bút pháp. Bản rập bia nếu khắc kém, rập kém thì thà đừng học, vì như mảnh ruộng sạch, gieo giống về sau mới dễ. Lời khuyên này nghe khắt khe, nhưng người học ngày nay có điều kiện xem ảnh màu độ phân giải cao của bút tích thật, nên càng nên làm theo."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông dẫn phép **thần mô** của Lý Nhật Hoa đời Minh: đặt bút tích trên án, đi quanh xem xa xem gần nhiều lần như đứng cạnh nhìn người xưa hạ bút, rồi mới viết. Bản thân Mã Tự Luân ít khi chép trọn trang; ông ngắm kỹ để cái đẹp in vào trí, khi viết thì ý tự tìm đến, nhờ vậy chữ không bị nhốt trong lồng của một nhà nào. Ông thú nhận không dám học Vương Hi Chi qua «Tập tự Thánh giáo tự» vì sợ chỉ được hình, và cho rằng Chử Toại Lương và Mễ Phất là hai người thấm Vương sâu nhất."
},
{
"t": "p",
"x": "Về cấu trúc, ông dựa vào một đoạn khác của Mễ Phất về xương, gân, thịt và bố trí. Ông giải thích rằng bố trí không phải xếp chữ vuông vắn như chữ in, mà là sắp đặt khoảng trắng như người vẽ sắp núi, cây, mây, suối, sao cho mắt nhìn đến đâu cũng thấy vừa; hình thế phải sinh ra tự nhiên từ bút pháp."
},
{
"t": "quote",
"zh": "变态贵形不贵苦，苦生怒，怒生怪；贵形不贵作，作入画，画入俗，皆字病也。",
"hv": "Biến thái quý hình bất quý khổ, khổ sinh nộ, nộ sinh quái; quý hình bất quý tác, tác nhập hoạ, hoạ nhập tục, giai tự bệnh dã.",
"vi": "Biến hoá quý ở hình thế tự nhiên chứ không quý ở chỗ gò ép; gò ép thì sinh giận dữ, giận dữ thì sinh quái dị. Quý ở hình thế chứ không quý ở chỗ làm bộ; làm bộ thì thành vẽ, vẽ thì thành tục — đều là bệnh của chữ.",
"src": "Mễ Phất, «Quần ngọc đường thiếp»"
},
{
"t": "h",
"x": "3. Những lời bình về người đương thời và người xưa"
},
{
"t": "p",
"x": "Các lời bình rất thẳng cho ta thấy giới thư pháp nửa đầu thế kỷ XX. Ông nhận chữ **Vu Hữu Nhậm** và **Khang Hữu Vi** có chỗ hay, nhưng cho rằng cả hai có chút thái độ đùa đời nên người bắt chước sinh ra lối chữ xấu. Với bạn mình là **Thẩm Doãn Mặc**, ông khen một bộ bình phong ngang tầm Mễ Hữu Nhân, đồng thời chỉ ra rằng Thẩm treo tay mà không vận ngón nên ít biến hoá, và lâm mô quá sâu nên khó thoát ra; dù vậy, ông vẫn bênh Thẩm là người hiểu bút pháp, không có khí thợ."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người xưa, ông khen **Tiên Vu Xu** nhã hơn Triệu Mạnh Phủ, hiểu nhã là có khí vị núi rừng và sách vở. Ông cho rằng học Mễ Phất mà thiếu một trong các phẩm chất xương, thịt, nhuận, phong, thần thì hoặc khô, hoặc mềm, hoặc tục. Nối tiếp **Văn Đình Thức**, ông chê chữ Đổng Kỳ Xương yếu mà chi phối cả một triều, và cho rằng khoa cử khiến chữ sĩ đại phu đời Thanh đúng khuôn nhưng mất sinh khí; cả đời Thanh chỉ vài người như Bao Thế Thần, Hà Thiệu Cơ, Khang Hữu Vi đáng gọi là hiểu thư đạo. Khi bác **Vương Khải Vận**, người cho rằng Vương Hi Chi không bằng Lý Ung, ông khẳng định Lý Ung vốn từ Vương mà ra, và nhấn mạnh rằng chữ lên đá đẹp hay xấu phụ thuộc nhiều vào thợ khắc."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Dụng cụ, chân tích và đạo đức nghề nghiệp"
},
{
"t": "p",
"x": "Mục bút mực là một cẩm nang nhỏ: bút cần mềm dẻo mà cứng cáp; mực nên là mực khói thông cũ, keo nhẹ, mài xoay đều bốn mặt, lực tay đều, chỉ dùng phần mực trong. Ông bày cách thử độ đậm bằng một giọt mực trên giấy: loang hết là loãng, đọng không thấm là quá đặc, thấm từ từ mà giữa còn đọng là vừa. Giấy cần mịn và chắc, giấy trang trí chỉ để đẹp; nghiên cần cứng, nhuận, không hại bút."
},
{
"t": "p",
"x": "Mục đầu tiên ghi buổi xem tranh chữ ở Cố Cung, có tác phẩm của Diêm Lập Bản, Quách Hi, Triệu Mạnh Phủ, Thái Tương, Tô Thức, Hoàng Đình Kiên, Mễ Phất. Đáng học là cách ông đọc tác phẩm: so hai bản cùng đề tài để nhận ra bản mô, dùng lệ kiêng chữ đời Tống để định niên đại một bức thư — tức là **giám định** bằng cả mắt nhìn đường bút lẫn chứng cứ lịch sử."
},
{
"t": "p",
"x": "Hai mục cuối nói về hội hoạ nhưng đúng cho mọi nghệ thuật. Ông tiếc một hoạ sĩ tài năng vì chiều khách buôn thích tranh kín giấy mà dần mất phong vị; ông chê lối ghi «đặt vẽ lại y hệt» ở triển lãm, vì tác phẩm thật không thể lặp lại như in; và kể chuyện một người chép tranh cổ bằng bàn kính có đèn, chép giống từng li mà tự vẽ thì chẳng có gì. Bài học: kỹ năng chỉ tiến khi người làm nghề không làm qua loa cho người không biết thưởng thức."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Huyền oản, huyền trửu",
"zh": "悬腕、悬肘",
"vi": "Treo cổ tay, treo khuỷu tay khi viết, không tì xuống bàn; Mã Tự Luân xem là điều kiện của nét sống."
},
{
"hv": "Vận chỉ",
"zh": "运指",
"vi": "Cho các ngón tay cùng chuyển động khi đưa bút, giúp cầm nhẹ, tay rỗng, nét biến hoá."
},
{
"hv": "Bát đăng",
"zh": "拨镫",
"vi": "Tên gọi xưa của phép cầm bút, được Lục Hi Thanh giải bằng năm chữ (ngón cái, trỏ, giữa, áp út, út mỗi ngón một việc)."
},
{
"hv": "Phiên chuyển, giảo chuyển",
"zh": "翻转、绞转",
"vi": "Lật bút và vặn bút trong một nét, làm cho nét có độ xoắn như sợi tơ."
},
{
"hv": "Nô thư",
"zh": "奴书",
"vi": "Chữ của kẻ nô lệ: chép giống người khác mà không có bản sắc."
},
{
"hv": "Thần mô",
"zh": "神摹",
"vi": "Lâm mô bằng tinh thần: ngắm kỹ bút tích cho thấu chỗ vận bút rồi mới viết."
},
{
"hv": "Chân tích",
"zh": "真迹",
"vi": "Bút tích gốc do chính tay thư gia viết, đối lập với bản khắc, bản câu mô."
},
{
"hv": "Khoa cử tập khí",
"zh": "科举习气",
"vi": "Thói chữ khoa cử: đúng khuôn, đều đặn nhưng thiếu sinh khí."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Mã Tự Luân",
"zh": "马叙伦",
"years": "1884–1970",
"note": "Tác giả; nhà văn tự học, nhà giáo dục người Hàng Châu, giỏi chữ hành và khải."
},
{
"name": "Mễ Phất",
"zh": "米芾",
"years": "1051–1107, đời Bắc Tống",
"note": "Một trong Tống tứ gia; những lời bàn chữ của ông là điểm tựa chính của bài."
},
{
"name": "Thẩm Doãn Mặc",
"zh": "沈尹默",
"years": "1883–1971",
"note": "Thư gia hiện đại theo dòng thiếp học, bạn của tác giả, chuyên học Chử Toại Lương."
},
{
"name": "Vu Hữu Nhậm",
"zh": "于右任",
"years": "1879–1964",
"note": "Thư gia nổi tiếng về chữ thảo và chữ bia Ngụy."
},
{
"name": "Diêu Phối Trung",
"zh": "姚配中",
"years": "1792–1844, đời Thanh",
"note": "Học giả kinh học, có lời bàn dài về phép cầm bút."
},
{
"name": "Tiên Vu Xu",
"zh": "鲜于枢",
"years": "1246–1302, đời Nguyên",
"note": "Thư gia đời Nguyên, được tác giả khen là nhã hơn Triệu Mạnh Phủ."
},
{
"name": "Văn Đình Thức",
"zh": "文廷式",
"years": "1856–1904, đời Thanh",
"note": "Học giả, tác giả «Thuần thường tử chi ngữ»; chê chữ Đổng Kỳ Xương và lối chữ khoa cử."
},
{
"name": "Vương Khải Vận",
"zh": "王闿运",
"years": "1833–1916",
"note": "Học giả cuối Thanh, hiệu Tương Ỷ; bị tác giả phản bác về nhận định thư pháp."
},
{
"name": "Lý Nhật Hoa",
"zh": "李日华",
"years": "1565–1635, đời Minh",
"note": "Văn nhân, hoạ sĩ, tác giả phép thần mô được dẫn trong bài."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao Mã Tự Luân cho rằng việc chuyển từ ngồi chiếu sang ngồi bàn ghế cao đã ảnh hưởng đến nét chữ? Ông đề xuất cách luyện nào để khắc phục?",
"Hãy tóm tắt nhận xét của ông về các lộ trình nhập môn phổ biến và trình bày con đường ba bước mà ông đề xuất.",
"Phép thần mô khác lối chép từng nét ở điểm nào? Bạn có thể áp dụng nó thế nào khi học một bức thiếp cổ?",
"Theo tác giả, vai trò của thợ khắc ảnh hưởng thế nào đến việc đánh giá chữ trên bia đá?",
"Từ mục bàn về hoạ sĩ vẽ tranh bán, bạn rút ra bài học gì về thái độ của người theo nghiệp thư pháp?"
]
}
]
},
{
"id": "c12",
"no": "Bài 12",
"title": "Thuật yếu thư pháp",
"titleZh": "书法述要",
"author": "Lục Duy Chiêu",
"pages": "151–167",
"summary": "Bản đề cương nhập môn của Lục Duy Chiêu, người sáng lập ngành thư pháp – triện khắc ở Học viện Mỹ thuật Chiết Giang: thư pháp có giá trị gì, người học cần những tố chất nào, chọn bút mực giấy và tập lâm mô ra sao, và bức tranh tổng quát về các dòng mẫu chữ của bốn thể chân, hành thảo, lệ, triện.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Lục Duy Chiêu (1899–1980), người Bình Hồ, Chiết Giang, dạy văn học ở Đại học Chiết Giang rồi được Phan Thiên Thọ mời về Học viện Mỹ thuật Chiết Giang, nơi ông chủ trì việc mở chuyên ngành thư pháp – triện khắc đầu tiên trong giáo dục đại học Trung Quốc hiện đại. «Thư pháp thuật yếu» là tài liệu ông soạn cho người mới học, nên giọng văn mang tính sư phạm: vừa nêu lý do vì sao phải học, vừa chỉ cách luyện, vừa vẽ bản đồ các mẫu chữ. Bài giảng dưới đây gom nội dung thành năm vấn đề và bình luận thêm cho người học Việt Nam."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Vì sao chữ Hán viết bằng bút lông trở thành nghệ thuật"
},
{
"t": "p",
"x": "Lục Duy Chiêu bắt đầu từ hai điều kiện vật chất. Chữ Hán có nhiều nét đan xen và quan hệ giữa các chữ luôn biến hoá, nên ngay nhu cầu thực dụng đã buộc người ta nghiên cứu cách viết cho vững và cân. Công cụ lại là bút lông mềm, đàn hồi: lực nặng nhẹ, ngọn chính hay nghiêng, mực đậm nhạt, khô ướt đều để lại dấu vết khác nhau, sinh ra vô số phong cách. Ông cho rằng thay bút lông bằng bút cứng, thay chữ Hán bằng chữ cái thì khó giữ được tính mỹ thuật lâu dài. Có thể bàn thêm về so sánh này, nhưng ý cốt lõi đáng nhớ: vẻ đẹp thư pháp sinh từ sự gặp nhau giữa cấu trúc chữ và tính năng của bút."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông dùng những cặp phẩm chất như hùng hậu, thanh lệ, đoan trang, cổ phác, cao dật để mô tả chữ, và ví việc thưởng thức danh tác như ngồi trước anh hùng, mỹ nhân, quân tử hay ẩn sĩ: lâu dần, tình cảm và nhân cách người xem được hun đúc. Ông kể thêm các ích lợi khác: tập tính cẩn thận, kiên nhẫn; mỗi giờ luyện chữ là một giờ tĩnh tâm; là thú vui tĩnh, khó gây sa đà; và việc đọc bia, đọc minh văn dẫn vào văn tự học, văn học, sử học. Đó là quan niệm thư pháp như con đường **tu dưỡng** toàn diện, rất gần tinh thần «Thư đạo»."
},
{
"t": "h",
"x": "2. «Chữ là bức vẽ của lòng» và hai tố chất của người học"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông coi câu của Dương Hùng đời Hán là định nghĩa sâu nhất về thư pháp."
},
{
"t": "quote",
"zh": "故言，心声也；书，心画也。",
"hv": "Cố ngôn, tâm thanh dã; thư, tâm hoạ dã.",
"vi": "Cho nên lời nói là tiếng của lòng; chữ viết là bức vẽ của lòng.",
"src": "Dương Hùng, «Pháp ngôn – Vấn thần»"
},
{
"t": "p",
"x": "Từ đó ông phát triển thành một cách nhìn gần như tâm lý học: tâm trí điều khiển cơ bắp, cơ bắp dồn lực vào ngón tay, ngón tay điều khiển cán bút, và ngọn bút ghi lại tất cả. Vì thế chữ viết khi say, khi vui, khi giận, khi buồn đều khác nhau, và người tinh ý có thể đọc ra trạng thái của người viết. Hệ quả cho việc học là: mẫu chữ càng giữ được dấu vết vận bút thì càng dễ học — bút tích dễ hơn bản bia, bia rõ dễ hơn bia mòn."
},
{
"t": "p",
"x": "Ngoài học vấn và tu dưỡng, ông nêu hai điều kiện ban đầu. Một là **sức tưởng tượng**: trước bản bia mờ, người giỏi đoán ra đường bút và kết cấu. Hai là **độ nhạy của tay**: lòng muốn mà tay không làm đúng mức thì chỉ được dáng đại khái. Điều người ta gọi là «không hợp tính» hay «thiếu thiên tư», theo ông, có thể giải thích bằng hai yếu tố cụ thể này. Gợi ý thực tế: luyện mắt bằng nhiều bản tốt, luyện tay bằng bài tập kiểm soát lực và tốc độ."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Công cụ và phương pháp luyện tập"
},
{
"t": "p",
"x": "Về bút, ông phản đối việc chỉ dùng lông dê: triện lệ hợp lông dê vì ngậm mực nhiều, chỗ chuyển không cứng; hành thảo cần đi nhanh nên hợp lông sói hoặc kiêm hào; chữ chân tuỳ mẫu mà chọn. Về cầm bút, ông cho rằng phép **bát đăng** thực chất chỉ là cách cầm phổ biến ngày nay, không có gì bí truyền. Chỉ cần **chỉ thực chưởng hư**, không cầm quá cao, không nắm quá chặt, và từ chữ trung khải trở lên phải treo cổ tay."
},
{
"t": "p",
"x": "Về mực, ông dặn mài thong thả cho mịn và không dùng **túc mặc** (mực để qua đêm). Triện, lệ, khải nên dùng mực đậm, cho thấm ra mặt sau tờ giấy — xem mặt sau là cách tự kiểm tra lực bút. Về giấy, ông khuyên tập trên giấy thấm: khó điều khiển lúc đầu, nhưng quen tính giấy rồi thì sang giấy trơn sẽ thấy tự do."
},
{
"t": "p",
"x": "Về lâm mô, ông đề nghị ba bậc: **mô** (tô trên mẫu) để quen thế bút, **lâm** (nhìn mẫu mà viết) để thoát việc tô, và **bối** (viết thuộc lòng mà vẫn đúng tinh thần mẫu); đích cuối là sáng tạo. Ông còn nhận xét rằng với người đã có nền, chỗ mờ nát trên bia là khoảng trống để tưởng tượng, như sương mỏng phủ núi gợi vô số hình dung cho người nghệ sĩ."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Chọn mẫu theo cá tính và bản đồ chữ chân"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo ông, mọi việc ở trên đều có chuẩn khách quan, chỉ riêng chọn bia là không. Ông phê phán việc thầy giáo bắt mọi học trò cùng học Âu hay cùng học Nhan, Liễu. Cách lý tưởng là để người học viết thử vài trang theo ý mình, thầy xem đường bút đoán tâm tính rồi chọn bia hợp, đúng tinh thần **nhân tài thi giáo**; và nên cho phép đổi mẫu vài lần lúc đầu, như việc chọn bạn đời không phải lúc nào cũng thấy hợp ngay. Đây là lời khuyên rất đáng suy ngẫm cho người dạy lẫn người học."
},
{
"t": "p",
"x": "Với chữ chân, ông xem Chung Do là thuỷ tổ, «Tuyên thị biểu» là mẫu tiểu khải. Với chữ lớn, ông dẫn người học vào bia Lục triều, xếp theo mức độ tròn hay nghiêng của nét: «Thạch Môn minh» và các bài khắc núi của Trịnh Đạo Chiêu tròn và tự do nhất; «Thoán Long Nhan» cao hoa mộc mạc; «Trương Mãnh Long» có khuôn phép rõ nên ông thường cho học trước; các bia nét nghiêng nhiều tư thái, dễ học nhưng dễ sinh tật. Ông cũng chống thái độ tôn Ngụy chê Đường hay ngược lại: Ngụy mạnh ở nét chắc, kết cấu khoáng đạt, Đường mạnh ở nét đẹp, kết cấu chỉnh tề; mỗi bên có đường riêng đến thành tựu."
},
{
"t": "p",
"x": "Chữ khải đời Đường được ông chia theo phong cách: nghiêm cẩn hiểm kính là Âu Dương Tuân, mềm mà mạnh là Ngu Thế Nam, phiêu dật là Chử Toại Lương, hùng kiện là Nhan Chân Khanh, hồn hậu là Lý Ung. Ông nhận xét rằng chữ chân đến đời Đường đã cực thịnh và hết biến, nên các đời sau khó vượt; điều này giải thích vì sao cuối Thanh người ta quay sang bia Bắc triều và triện lệ để tìm lối đi mới. Ông dẫn những lời dạy viết của Âu Dương Tuân như kinh nghiệm thực hành, trong đó có câu về độ đậm của mực."
},
{
"t": "quote",
"zh": "墨淡则伤神彩，绝浓必滞锋毫。",
"hv": "Mặc đạm tắc thương thần thái, tuyệt nùng tất trệ phong hào.",
"vi": "Mực nhạt thì tổn hại thần thái; mực quá đậm ắt làm ngọn bút bị trệ.",
"src": "Âu Dương Tuân, «Truyền thụ quyết»"
},
{
"t": "h",
"x": "5. Hành thảo: từ Vương Hi Chi đến Tống tứ gia"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông nhận xét rằng hành thảo đời Tấn, Đường giàu thần vận và hàm súc hơn đời Tống, Nguyên, nhưng chủ yếu dùng cho thư từ nên ít tác phẩm lớn, và phải học qua thiếp khắc vốn nhiều lần mất thật. Dòng chảy được ông vẽ từ chương thảo, qua «Bình phục thiếp» của Lục Cơ, đến cha con họ Vương, rồi Trí Vĩnh với «Chân thảo Thiên tự văn», Tôn Quá Đình với «Thư phổ», Trương Húc, Hoài Tố và Dương Ngưng Thức. Ông dẫn đoạn nổi tiếng của Tôn Quá Đình mô tả muôn vẻ của nét bút."
},
{
"t": "quote",
"zh": "观夫悬针垂露之异，奔雷坠石之奇，鸿飞兽骇之资，鸾舞蛇惊之态，绝岸颓峰之势，临危据槁之形；或重若崩云，或轻如蝉翼；导之则泉注，顿之则山安；纤纤乎似初月之出天涯，落落乎犹众星之列河汉；同自然之妙有，非力运之能成。",
"hv": "Quan phù huyền châm thuỳ lộ chi dị, bôn lôi truỵ thạch chi kỳ, hồng phi thú hãi chi tư, loan vũ xà kinh chi thái, tuyệt ngạn đồi phong chi thế, lâm nguy cứ cảo chi hình; hoặc trọng nhược băng vân, hoặc khinh như thiền dực; đạo chi tắc tuyền chú, đốn chi tắc sơn an; tiêm tiêm hồ tự sơ nguyệt chi xuất thiên nhai, lạc lạc hồ do chúng tinh chi liệt hà hán; đồng tự nhiên chi diệu hữu, phi lực vận chi năng thành.",
"vi": "Hãy xem: có cái khác nhau của nét kim treo và giọt sương rủ, cái lạ của sấm chạy và đá rơi, dáng chim hồng bay và thú hoảng, vẻ chim loan múa và rắn giật mình, thế của bờ dốc đứng và đỉnh núi sụp, hình của người đứng bên vực bám cành khô; có nét nặng như mây đổ, có nét nhẹ như cánh ve; dẫn đi thì như suối chảy, dừng lại thì như núi yên; mảnh mai như vầng trăng non ló ở chân trời, thưa thoáng như muôn sao bày trên sông Ngân; giống cái diệu có sẵn của tự nhiên, chứ không phải sức gắng mà làm nên được.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo ông, cuồng thảo đến Trương Húc, Hoài Tố là đã đi hết đường, nên từ đời Tống trở đi người ta nổi tiếng chủ yếu bằng hành thư. Ông đưa ra một mô hình lịch sử gọn: chữ chân đời Đường là tổng hợp Hán, Ngụy, Lục triều; hành thư đời Tống là tổng hợp chân và thảo đời Đường; vì vậy khí vị đời Tống khó cao hơn Đường, còn Đường có thể gần với Ngụy Tấn. Ông xếp Tô Thức đứng đầu đời Tống, dẫn quan niệm của Tô về quan hệ giữa ba thể."
},
{
"t": "quote",
"zh": "真生行，行生草；真如立，行如行，草如走。未有未能立而能行，未能行而能走者也。",
"hv": "Chân sinh hành, hành sinh thảo; chân như lập, hành như hành, thảo như tẩu. Vị hữu vị năng lập nhi năng hành, vị năng hành nhi năng tẩu giả dã.",
"vi": "Chữ chân sinh ra chữ hành, chữ hành sinh ra chữ thảo. Chân như người đứng, hành như người đi, thảo như người chạy. Chưa từng có ai chưa đứng được mà đi được, chưa đi được mà chạy được.",
"src": "Tô Thức, đề bạt bàn về thư pháp"
},
{
"t": "p",
"x": "Kế đến là Hoàng Đình Kiên với chữ học từ «Ế hạc minh» và quan niệm đề cao chữ **vận**, cho rằng cái tục là bệnh không chữa được; rồi Mễ Phất với tài mô phỏng chữ Tấn đến mức khó phân thật giả. Về sau, Triệu Mạnh Phủ đời Nguyên và Đổng Kỳ Xương đời Minh nổi danh nhờ hành thư; ông nhận xét Triệu thường tránh khó tìm dễ nên bị chê thiếu cốt khí, nhưng về già học Lý Ung thì đã bớt mềm yếu."
},
{
"t": "quote",
"zh": "士大夫处世可以百为，唯不可俗，俗便不可医也。",
"hv": "Sĩ đại phu xử thế khả dĩ bách vi, duy bất khả tục, tục tiện bất khả y dã.",
"vi": "Kẻ sĩ ở đời có thể làm trăm việc, chỉ không được tục; đã tục thì không thuốc nào chữa được.",
"src": "Hoàng Đình Kiên, «Thư Kê Thúc Dạ thi dữ điệt Giả»"
},
{
"t": "h",
"x": "6. Lệ thư và triện thư: những phong cách lớn"
},
{
"t": "p",
"x": "Với lệ thư, ông dựa vào «Thuyết văn giải tự tự» để kể nguồn gốc chữ lệ như lối chữ giản tiện cho công văn đời Tần. Vì thẻ tre mới tìm được chủ yếu là thảo lệ, ông vẫn coi bia Hán là tư liệu chính, và phân chúng thành nhiều phong cách, từ vuông vắn thanh khiết như «Lễ khí bi», phiêu dật như «Thạch Môn tụng», tú lệ như «Tào Toàn bi» đến trầm hậu như «Trương Thiên bi». Ông còn đi vào chi tiết bản rập cũ mới, chữ nào bị tô vá — kỹ năng cần thiết khi chọn sách mẫu."
},
{
"t": "p",
"x": "Với triện thư, hiểu rộng là cổ văn tự gồm giáp cốt, kim văn, Thạch cổ văn và khắc đá Tần, ông dặn trước hết chú ý quan hệ nhường và tranh giữa các bộ phận, rồi đến nét thẳng phải tròn mà có lực, góc chuyển mạnh mà không gãy, cuối cùng là bố cục liền một hơi. Ông xem «Tán thị bàn», «Mao Công đỉnh» là đỉnh cao hồn mục của kim văn, Thạch cổ văn là khâu nối kim văn với khắc đá Tần, và «Thái Sơn», «Lang Gia» là mẫu tiểu triện đáng tin nhất."
},
{
"t": "p",
"x": "Điều người học nên rút ra từ cả bài: Lục Duy Chiêu không đưa ra một lộ trình cứng nhắc. Ông cho bạn một bản đồ rộng, một bộ công cụ cụ thể và một nguyên tắc chọn đường: hiểu rõ mình, chọn mẫu hợp mình, luyện cho đến khi thoát được mẫu."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Tâm hoạ",
"zh": "心画",
"vi": "Chữ là bức vẽ của lòng; nét bút phản ánh tâm lý, tình cảm người viết."
},
{
"hv": "Chỉ thực chưởng hư",
"zh": "指实掌虚",
"vi": "Ngón tay chắc, lòng bàn tay rỗng – nguyên tắc cơ bản của cầm bút."
},
{
"hv": "Túc mặc",
"zh": "宿墨",
"vi": "Mực mài để qua đêm, có cặn lắng, màu kém tươi; tác giả khuyên không dùng."
},
{
"hv": "Mô / Lâm / Bối",
"zh": "摹、临、背",
"vi": "Ba bậc học mẫu: tô trên mẫu, nhìn mẫu mà viết, viết thuộc không nhìn mẫu."
},
{
"hv": "Nhân tài thi giáo",
"zh": "因材施教",
"vi": "Dạy theo tố chất của từng người; ở đây là chọn bia hợp với cá tính người học."
},
{
"hv": "Viên bút / Phương bút",
"zh": "圆笔、方笔",
"vi": "Nét tròn (tàng phong, chuyển mềm) và nét vuông (góc cạnh rõ); tiêu chí chia các dòng bia Ngụy."
},
{
"hv": "Chương thảo",
"zh": "章草",
"vi": "Lối thảo sớm còn mang ba nét lệ, mỗi chữ tách rời; nguồn của hành thảo về sau."
},
{
"hv": "Bát phân",
"zh": "八分",
"vi": "Lệ thư đời Hán có nét ba (sóng) và nét chân tằm đuôi én rõ rệt."
},
{
"hv": "Thạch cổ văn",
"zh": "石鼓文",
"vi": "Chữ khắc trên mười trống đá thời Tần (Xuân Thu – Chiến Quốc), khâu nối kim văn với tiểu triện."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Lục Duy Chiêu",
"zh": "陆维钊",
"years": "1899–1980",
"note": "Tác giả; giáo sư, người sáng lập chuyên ngành thư pháp – triện khắc ở Học viện Mỹ thuật Chiết Giang."
},
{
"name": "Chung Do",
"zh": "钟繇",
"years": "151–230, đời Tam Quốc Ngụy",
"note": "Được xem là thuỷ tổ chữ chân; «Tuyên thị biểu»."
},
{
"name": "Trịnh Đạo Chiêu",
"zh": "郑道昭",
"years": "?–516, đời Bắc Ngụy",
"note": "Các bài khắc núi Vân Phong, Đại Cơ; «Trịnh Văn Công bi»."
},
{
"name": "Âu Dương Tuân",
"zh": "欧阳询",
"years": "557–641, đời Đường",
"note": "Đại diện lối khải nghiêm cẩn; «Cửu Thành cung lễ tuyền minh»."
},
{
"name": "Ngu Thế Nam",
"zh": "虞世南",
"years": "558–638, đời Đường",
"note": "Học Trí Vĩnh; «Khổng Tử miếu đường bi», «Bút tuỷ luận»."
},
{
"name": "Lý Ung",
"zh": "李邕",
"years": "678–747, đời Đường",
"note": "Nổi tiếng hành khải viết bia; «Lộc Sơn tự bi»."
},
{
"name": "Trí Vĩnh",
"zh": "智永",
"years": "thế kỷ VI, đời Trần – Tùy",
"note": "Hậu duệ Vương Hi Chi; «Chân thảo Thiên tự văn»."
},
{
"name": "Tôn Quá Đình",
"zh": "孙过庭",
"years": "thế kỷ VII, đời Đường",
"note": "Tác giả và người viết «Thư phổ»."
},
{
"name": "Đổng Tác Tân",
"zh": "董作宾",
"years": "1895–1963",
"note": "Nhà giáp cốt học, đề ra cách phân kỳ phong cách chữ giáp cốt."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Theo Lục Duy Chiêu, những điều kiện nào về chữ viết và công cụ khiến thư pháp Trung Hoa trở thành nghệ thuật? Bạn đồng ý đến đâu với so sánh của ông với chữ cái?",
"Hai tố chất «sức tưởng tượng» và «độ nhạy của tay» ảnh hưởng thế nào đến việc học? Hãy đề xuất một bài tập cho mỗi tố chất.",
"Trình bày ba bậc mô – lâm – bối và giải thích vì sao chỗ mờ nát trên bia có thể trở thành lợi thế với người đã có nền.",
"Ông chọn mẫu cho học trò theo nguyên tắc nào? So sánh với cách bắt mọi người cùng học một mẫu.",
"Vì sao ông khuyên nhiều học trò bắt đầu bia Ngụy bằng «Trương Mãnh Long» mà không phải «Thạch Môn minh»?"
]
}
]
},
{
"id": "c13",
"no": "Bài 13",
"title": "Bàn về ấn đời Tần",
"titleZh": "谈秦印",
"author": "Sa Mạnh Hải",
"pages": "177–180",
"summary": "Sa Mạnh Hải phân biệt hai loại ấn từng bị gọi chung là «ấn Tần»: loại ấn chu văn nhỏ thực ra là cổ tỷ thời Tiên Tần, còn loại ấn bạch văn có viền và ô kẻ mới đúng là ấn Tần, với dấu niêm «Hoàng đế tín tỷ» làm thước đo.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Người khắc ấn thường nói phải «lấy Tần Hán làm phép». Nhưng ấn Tần cụ thể là gì? Sa Mạnh Hải (1900–1992), người Ngân huyện, Chiết Giang, nhà thư pháp, nhà ấn học, từng làm xã trưởng Tây Linh ấn xã, viết bài ngắn này năm 1966 để làm rõ một khái niệm mà giới triện khắc dùng sai suốt mấy trăm năm."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Ấn chu văn nhỏ không phải ấn Tần"
},
{
"t": "p",
"x": "Loại thứ nhất là những ấn **chu văn** (chữ nổi) nhỏ, viền rộng, chữ li ti. Từ cuối Minh, các ấn gia phái Huy, phái Chiết cho đến Triệu Chi Khiêm, Hoàng Sĩ Lăng khi phỏng theo lối này thường ghi bên cạnh là «phỏng ấn Tần nhỏ». Tác giả cho rằng tên gọi ấy sai. Chu Giản đời Minh đã nhận ra đây là ấn Tiên Tần, tức thời Xuân Thu – Chiến Quốc; đến cuối Thanh, các nhà sưu tập như Ngô Thức Phân đã xác định chúng là **cổ tỷ** và xếp lên đầu ấn phổ. Vì vậy gọi chúng là ấn Tần là trái sự thật."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông còn đưa thêm một lý lẽ chế độ: từ đời Tần chỉ hoàng đế mới được gọi ấn của mình là **tỷ**, quan dân đều gọi là ấn. Gọi đám ấn tư nhân này là «Tần tỷ» lại càng không hợp. Nhân đó, ông bác bỏ truyền thuyết **Truyền quốc tỷ** khắc chữ điểu trùng thư cỡ lớn: thời chưa có giấy, văn thư niêm bằng đất sét, một con dấu cỡ ấy không phù hợp, và dùng điểu trùng thư cho ấn cũng không hợp phép tắc thời đó. Theo ông, những mẫu truyền lại chỉ là đồ nguỵ tạo của đời sau."
},
{
"t": "quote",
"zh": "自尔秦书有八体：一曰大篆，二曰小篆，三曰刻符，四曰虫书，五曰摹印，六曰署书，七曰殳书，八曰隶书。",
"hv": "Tự nhĩ Tần thư hữu bát thể: nhất viết đại triện, nhị viết tiểu triện, tam viết khắc phù, tứ viết trùng thư, ngũ viết mô ấn, lục viết thự thư, thất viết thù thư, bát viết lệ thư.",
"vi": "Từ đó chữ đời Tần có tám thể: một là đại triện, hai là tiểu triện, ba là chữ khắc phù tiết, bốn là trùng thư, năm là chữ mô ấn, sáu là chữ đề biển, bảy là chữ trên binh khí, tám là lệ thư.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự – Tự»"
},
{
"t": "h",
"x": "2. Ấn bạch văn có viền và ô kẻ: ấn Tần đích thực"
},
{
"t": "p",
"x": "Loại thứ hai là ấn **bạch văn** (chữ chìm) có viền và có **giới cách** – các đường kẻ chia mặt ấn thành ô hình chữ điền 田 hoặc chữ nhật 日. Tác giả cho rằng nhận định này cơ bản đúng, và chọn làm thước đo một dấu niêm ghi bốn chữ «Hoàng đế tín tỷ» trong «Phong nê khảo lược» của Ngô Thức Phân và Trần Giới Kỳ: chữ tiểu triện hơi vuông, có ô chữ điền. Đây là một trong sáu tỷ của hoàng đế mà sách sử chép là do Tần đặt ra, nhà Hán giữ nguyên. Ông tin rằng đó chính là con dấu thuộc bộ tỷ mà Tử Anh dâng lên Lưu Bang khi đầu hàng."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông đưa ra ba căn cứ. Về chữ, sau khi Tần thống nhất văn tự, **mô ấn triện** chính là tiểu triện được làm hơi vuông cho vừa mặt ấn, khác hẳn chữ các nước Chiến Quốc. Về hình chế, ấn quan Tần đã có quy cách thống nhất, kế thừa viền và ô kẻ của ấn Chiến Quốc. Bằng chứng mạnh nhất là một số ấn loại này có chữ «bang» 邦; nhà Hán kiêng tên Lưu Bang nên thay bằng chữ «quốc», vậy ấn không kiêng phải thuộc đời Tần. Theo ông, chế độ ấn quan này còn kéo dài sang đầu Tây Hán."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Ấn tư nhân và giới hạn của hiểu biết"
},
{
"t": "p",
"x": "Với ấn tư nhân, tác giả thận trọng: nhà Tần tồn tại chỉ mười lăm năm, người dùng ấn vẫn là người cuối Chiến Quốc, nên ấn tư rất khó tách bạch. Nhãn «Chu Tần» trong các ấn phổ cũ gộp chung nhiều thời kỳ. Ông kết bằng lời mời giới học giả góp ý và hy vọng khảo cổ sẽ cho thêm tư liệu. Bài học cho người khắc ấn là: khi nói «phỏng ấn Tần», cần biết mình đang phỏng loại nào và dùng tên gọi đúng."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Cổ tỷ",
"zh": "古玺",
"vi": "Ấn thời Tiên Tần (chủ yếu Chiến Quốc), chữ các nước, nhiều ấn chu văn nhỏ viền rộng."
},
{
"hv": "Mô ấn triện",
"zh": "摹印篆",
"vi": "Một trong tám thể chữ đời Tần: tiểu triện làm vuông cho vừa mặt ấn."
},
{
"hv": "Giới cách",
"zh": "界格",
"vi": "Đường kẻ chia mặt ấn thành ô hình chữ điền hoặc chữ nhật, đặc trưng ấn Tần."
},
{
"hv": "Phong nê",
"zh": "封泥",
"vi": "Cục đất sét niêm phong thư từ, mang dấu ấn; tư liệu quý để định niên đại ấn."
},
{
"hv": "Chu văn / Bạch văn",
"zh": "朱文、白文",
"vi": "Ấn chữ nổi (in ra chữ đỏ) và ấn chữ chìm (in ra chữ trắng)."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao Sa Mạnh Hải cho rằng gọi các ấn chu văn nhỏ là «ấn Tần» là sai?",
"Dấu niêm «Hoàng đế tín tỷ» có ý nghĩa gì trong lập luận của ông?",
"Chữ «bang» trên ấn giúp định niên đại như thế nào?",
"Khi khắc một ấn theo phong cách Tần, bạn sẽ chú ý những đặc điểm hình chế nào?"
]
}
]
},
{
"id": "c14",
"no": "Bài 14",
"title": "Các giai đoạn hình thành ấn học",
"titleZh": "印学形成的几个阶段",
"author": "Sa Mạnh Hải",
"pages": "181–183",
"summary": "Sa Mạnh Hải đề xuất xem ấn học văn nhân hình thành qua bốn thế hệ – Mễ Phất; Triệu Mạnh Phủ và Ngô Khâu Diễn; Vương Miện; Văn Bành và Hà Chấn – với tiêu chí then chốt là người vừa biết viết triện vừa tự tay khắc.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài này là một bài nói ngắn của Sa Mạnh Hải, đăng năm 1980. Câu hỏi đặt ra rất rõ: từ khi nào việc làm ấn trở thành một môn nghệ thuật của văn nhân, tức **ấn học**? Câu trả lời của ông dựa trên một tiêu chí đơn giản: người được tính là ấn học gia phải vừa biết viết triện vừa biết khắc."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Trước khi có ấn học"
},
{
"t": "p",
"x": "Ấn chương có từ rất sớm; vài con dấu đồng tìm thấy ở An Dương có thể thuộc đời Thương hoặc Tây Chu. Các thầy bói khắc giáp cốt đời Thương có thể coi là những «người khắc chữ» đầu tiên, nhưng sản phẩm của họ không phải ấn. Đến Tam Quốc, sách chép tên một vài thợ ấn như Dương Lợi, Tông Dưỡng, và tác giả còn đính chính một lỗi ngắt câu khiến sách «Quảng ấn nhân truyện» chép sai tên Dương Lợi. Những người này tự viết triện tự đúc, nhưng xã hội chỉ coi họ là thợ, nên chưa thể gọi là ấn học. Ngược lại, có những vị vua sai đại thần viết chữ cho quốc tỷ, như Phùng Đạo hay Âu Dương Tu, nhưng họ chỉ viết, người khắc thì vô danh. Cả hai trường hợp đều thiếu sự hợp nhất giữa viết và khắc."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Bốn thế hệ"
},
{
"t": "p",
"x": "**Thế hệ thứ nhất là Mễ Phất** đời Bắc Tống. Tác giả thừa nhận ban đầu ông không tin Mễ tự khắc, nhưng Mễ giỏi triện, và các ấn Mễ dùng có nét thô vụng khác hẳn ấn tinh tế của Âu Dương Tu, Tô Thức cùng thời, nên có lý do để tin. Mễ còn có thói quen đóng liền bảy con dấu sau một bản «Lan Đình» mô của Chử Toại Lương, và trong sách «Thư sử» có những lời bàn về cách làm ấn và dùng ấn."
},
{
"t": "quote",
"zh": "印文须细，圈细与文等。",
"hv": "Ấn văn tu tế, khuyên tế dữ văn đẳng.",
"vi": "Chữ trên ấn phải mảnh; đường viền cũng mảnh ngang với nét chữ.",
"src": "Mễ Phất, «Thư sử»"
},
{
"t": "p",
"x": "**Thế hệ thứ hai** gồm Triệu Mạnh Phủ và Ngô Khâu Diễn đời Nguyên. Triệu nổi tiếng với lối ấn chu văn nét mảnh mềm mại về sau gọi là **viên chu văn**, nhưng chất liệu ấn thời ấy là đồng, ngọc, ngà, sừng, rất cứng, nên văn nhân thường chỉ viết chứ không khắc. Ngô Khâu Diễn viết «Học cổ biên», trong đó phần «Tam thập ngũ cử» là sách lý luận ấn học sớm nhất; ông chủ trương trở về ấn kiểu Hán, và theo lời người đương thời thì Triệu còn học theo ông. **Thế hệ thứ ba** là Vương Miện cuối Nguyên, người dùng đá hoa nhũ để khắc ấn. Phát minh dùng đá mềm này tạo điều kiện để văn nhân tự tay khắc, mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ của ấn học Minh – Thanh, dù ấn của chính Vương Miện ít người biết. **Thế hệ thứ tư** là Văn Bành và Hà Chấn giữa và cuối Minh. Văn Bành lúc đầu cũng chỉ viết rồi nhờ thợ khắc ngà, cho đến khi tình cờ mua được mấy gánh đá Thanh Điền và từ đó chuyên khắc đá."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Ý nghĩa đối với người học"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài cho thấy lịch sử nghệ thuật triện khắc gắn chặt với chất liệu: chỉ khi đá mềm thay cho kim loại và ngà, người viết chữ mới có thể cầm dao. Với người học khắc ấn hôm nay, đó là lời nhắc rằng tay khắc và tay viết triện là một; ấn đẹp đòi hỏi chữ triện tốt trước đã."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Ấn học",
"zh": "印学",
"vi": "Môn học và nghệ thuật ấn chương của văn nhân, gồm cả viết triện và khắc."
},
{
"hv": "Viên chu văn",
"zh": "圆朱文",
"vi": "Lối ấn chu văn nét mảnh tròn mềm, gắn với tên Triệu Mạnh Phủ."
},
{
"hv": "Hoa nhũ thạch",
"zh": "花乳石",
"vi": "Loại đá mềm Vương Miện dùng khắc ấn, mở đầu thời đại khắc đá."
},
{
"hv": "Thanh Điền thạch",
"zh": "青田石",
"vi": "Đá ấn vùng Thanh Điền, Chiết Giang; Văn Bành dùng chuyên để khắc."
},
{
"hv": "Tam thập ngũ cử",
"zh": "三十五举",
"vi": "Phần chính của «Học cổ biên» của Ngô Khâu Diễn, sách lý luận ấn học sớm nhất."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Mễ Phất",
"zh": "米芾",
"years": "1051–1107, đời Bắc Tống",
"note": "Được tác giả xem là ấn học gia đầu tiên vừa viết vừa khắc."
},
{
"name": "Ngô Khâu Diễn",
"zh": "吾丘衍",
"years": "1272–1311, đời Nguyên",
"note": "Tác giả «Học cổ biên», chủ trương phỏng ấn Hán."
},
{
"name": "Vương Miện",
"zh": "王冕",
"years": "1287–1359, cuối Nguyên",
"note": "Hoạ sĩ vẽ mai, dùng đá hoa nhũ khắc ấn."
},
{
"name": "Văn Bành",
"zh": "文彭",
"years": "1498–1573, đời Minh",
"note": "Con Văn Trưng Minh, được tôn là tổ khai sơn của ấn học."
},
{
"name": "Hà Chấn",
"zh": "何震",
"years": "khoảng 1530–1604, đời Minh",
"note": "Ấn gia cuối Minh, cùng Văn Bành đưa ấn học vào thời thịnh."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tiêu chí nào giúp Sa Mạnh Hải phân biệt ấn học gia với thợ ấn và với người chỉ viết chữ cho ấn?",
"Vì sao chất liệu ấn lại quyết định việc văn nhân có tự khắc được hay không?",
"Hãy nêu đóng góp chính của mỗi thế hệ trong bốn thế hệ ông đề xuất.",
"Bài học nào về quan hệ giữa viết triện và khắc ấn bạn rút ra cho việc học của mình?"
]
}
]
},
{
"id": "c15",
"no": "Bài 15",
"title": "Bước đầu tìm hiểu cách cầm bút thời cổ",
"titleZh": "古代书法执笔初探",
"author": "Sa Mạnh Hải",
"pages": "184–185",
"summary": "Dựa vào tranh cổ và bích hoạ, Sa Mạnh Hải cho rằng cách cầm bút thay đổi theo đồ ngồi: thời ngồi chiếu người ta cầm bút nghiêng, chứ không dựng thẳng như ngày nay, nên không nên thần bí hoá hay tuyệt đối hoá một phép cầm bút nào.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Trong thư pháp, phép cầm bút thường được bao phủ bởi không khí bí truyền. Sa Mạnh Hải, trong bài viết ngắn năm 1985, tiếp cận vấn đề bằng con mắt của nhà sử học và khảo cổ: thay vì hỏi «cầm thế nào là đúng», ông hỏi «người xưa thực sự cầm thế nào, và vì sao»."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Một bức tranh và một giai thoại đáng ngờ"
},
{
"t": "p",
"x": "Điểm khởi đầu là bức «Hiến Chi học thư đồ» của hoạ sĩ cung đình Kim Đình Tiêu đời Càn Long, vẽ giai thoại Vương Hi Chi lén giật bút của con là Vương Hiến Chi mà không được, bèn khen đứa con sau này sẽ thành danh. Tác giả không tin giai thoại này, vì cầm bút chặt hay lỏng hầu như chẳng liên quan đến chữ đẹp. Ông còn chỉ ra hai chỗ sai thời đại trong tranh: người đời Tấn ngồi trên chiếu, không có bàn cao; và cán bút được vẽ dựng thẳng đứng như ngày nay."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Bằng chứng hình ảnh: người xưa cầm bút nghiêng"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông khảo sát các tranh nhân vật cổ có cảnh viết chữ: đoạn cuối «Nữ sử châm đồ» tương truyền của Cố Khải Chi (bản mô đời Đường), «Bắc Tề hiệu thư đồ», «Liên xã đồ», «Hoàng Đình hoán nga đồ», một mảnh tranh đời Đường tìm ở Thổ Lỗ Phồn, và bích hoạ đời Đường ở hang Du Lâm, Cam Túc vẽ người viết kinh dưới gốc cây. Trong tất cả, cán bút đều nghiêng; chưa thấy hình ảnh nào trước đời Đường có cán bút dựng thẳng. Ông cho rằng sự trùng hợp ấy khó là ngẫu nhiên, và nhắc rằng ở Nhật Bản, nơi còn giữ thói ngồi chiếu bên bàn thấp, vẫn có người cầm bút nghiêng."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Phê phán quan niệm «một phép cầm bút cho muôn đời»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông điểm qua những truyền thuyết về bút pháp bí truyền, như chuyện Chung Do thổ huyết vì muốn có sách bút pháp của Vi Đản, rồi đào mộ lấy được; hay những bảng truyền thừa bút pháp từ Thái Ung đến Vương Hi Chi, xuống tận các nhà đời Đường. Ông cũng lướt qua sự phát triển của các thuyết cầm bút: Tôn Quá Đình nhắc đến ba cách cầm mà không đặt tên; Hàn Phương Minh nêu năm cách; Lâm Uẩn có bốn chữ, Lục Hi Thanh có năm chữ «bát đăng», Lý Dục thêm thành bảy chữ; đến đời Thanh có sách tổng kết mười hai cách kèm hình vẽ. Điểm chung mà ông phê phán là tất cả đều mặc nhiên coi đồ dùng sinh hoạt từ Lý Tư đến đời Thanh không hề thay đổi. Trong khi đó, khi bàn ghế cao xuất hiện, tư thế ngồi thay đổi, cách cầm bút tất phải thay đổi."
},
{
"t": "p",
"x": "Kết luận của ông: cách cầm bút phổ biến hiện nay là kết tinh kinh nghiệm nhiều đời, thích hợp để viết chữ vừa và nhỏ trên bàn ghế cao; viết chữ biển lớn lại là chuyện khác. Nghĩ rằng cứ học được phép cầm bút của Chung, Vương là giải quyết mọi vấn đề thì thiếu quan điểm lịch sử. Ông đặc biệt không đồng ý với câu nổi tiếng của Triệu Mạnh Phủ, cho rằng nói quá tuyệt đối: «dụng bút» gồm cả cầm bút và vận bút, mà cả hai đều đã biến đổi qua các thời."
},
{
"t": "quote",
"zh": "书法以用笔为上，而结字亦须用工。盖结字因时相传，用笔千古不易。",
"hv": "Thư pháp dĩ dụng bút vi thượng, nhi kết tự diệc tu dụng công. Cái kết tự nhân thời tương truyền, dụng bút thiên cổ bất dịch.",
"vi": "Thư pháp lấy dụng bút làm trên hết, nhưng kết tự cũng phải dụng công. Bởi kết tự thay đổi theo thời mà truyền lại, còn dụng bút thì nghìn xưa không đổi.",
"src": "Triệu Mạnh Phủ, «Lan Đình thập tam bạt»"
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học, bài viết gỡ bỏ một gánh nặng: không cần tìm kiếm một bí quyết cầm bút thần kỳ. Điều quan trọng là tư thế phù hợp với bàn ghế và cỡ chữ, ngón tay vững, lòng bàn tay rỗng, và tập trung công sức vào vận bút."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Chấp bút",
"zh": "执笔",
"vi": "Cách cầm bút; theo tác giả thay đổi theo đồ ngồi và cỡ chữ."
},
{
"hv": "Vận bút",
"zh": "运笔",
"vi": "Cách đưa bút tạo nét; cùng với chấp bút hợp thành dụng bút."
},
{
"hv": "Dụng bút",
"zh": "用笔",
"vi": "Toàn bộ kỹ thuật sử dụng bút, gồm cầm bút và vận bút."
},
{
"hv": "Tịch địa nhi toạ",
"zh": "席地而坐",
"vi": "Ngồi trên chiếu trải dưới đất, tập quán trước khi bàn ghế cao phổ biến."
},
{
"hv": "Bát đăng ngũ tự pháp",
"zh": "拨镫五字法",
"vi": "Thuyết cầm bút năm chữ của Lục Hi Thanh đời Đường, ảnh hưởng lớn về sau."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tác giả dùng những loại tư liệu nào để tìm hiểu cách cầm bút thời cổ? Chúng cho thấy điều gì?",
"Vì sao ông cho rằng giai thoại giật bút của Vương Hiến Chi không nói lên được trình độ thư pháp?",
"Ông phản đối câu «dụng bút thiên cổ bất dịch» của Triệu Mạnh Phủ dựa trên lý lẽ nào?",
"Bạn nên điều chỉnh tư thế và cách cầm bút ra sao khi viết chữ nhỏ trên bàn và khi viết chữ lớn?"
]
}
]
},
{
"id": "c16",
"no": "Bài 16",
"title": "Thể viết và thể khắc trong bút tích Lưỡng Tấn Nam Bắc triều – mấu chốt cuộc tranh luận «Lan Đình»",
"titleZh": "两晋南北朝书迹的写体与刻体——兰亭帖争论的关键问题",
"author": "Sa Mạnh Hải",
"pages": "186–189",
"summary": "Sa Mạnh Hải cho rằng cuộc tranh luận về tính chân thực của «Lan Đình tự» xoay quanh một chỗ hiểu lầm: lấy nét vuông do dao khắc của thợ để làm chuẩn cho bút tích thời Tấn. Phải phân biệt chữ viết và chữ khắc, và đánh giá tay nghề thợ khắc.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Năm 1965, ở Nam Kinh tìm được mộ chí vợ chồng Vương Hưng Chi khắc năm Vĩnh Hoà thứ tư (348), chữ vuông vức, góc cạnh, nhìn rất khác lối chữ mềm đẹp của «Lan Đình tự» năm Vĩnh Hoà thứ chín (353). Từ đó nổ ra cuộc tranh luận lớn: nếu người Đông Tấn viết như mộ chí, thì «Lan Đình» liệu có phải của Vương Hi Chi? Hơn hai mươi năm sau, nhân một cuộc gặp gỡ thư pháp Trung – Nhật tại Lan Đình, Thiệu Hưng, Sa Mạnh Hải viết bài ngắn này để chỉ ra cái mà ông coi là mấu chốt: **chữ viết** (写体) và **chữ khắc** (刻体) là hai chuyện khác nhau."
},
{
"t": "h",
"x": "1. So sánh trên nhiều chất liệu"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông bày ra một loạt hiện vật thời Tấn và Nam Bắc triều trên đá, gạch, gốm, sứ, thẻ gỗ và giấy, ghi rõ cái nào là viết, cái nào là khắc. Kết quả nhất quán: bút tích trên thẻ gỗ và giấy, như «Bình phục thiếp» của Lục Cơ hay các mảnh văn thư Lâu Lan, đều nét tròn, khởi bút và thu bút không có góc vuông; chữ vạch trên phôi đất sét rồi mới nung cũng tròn trơn. Chỉ những chữ do thợ dùng dao đục khắc vào đá, gạch cứng mới đầy góc vuông. Ông đặc biệt nhắc tới một mộ chí gạch ở Cao Xương mà ông thấy năm 1932: mấy dòng đầu đã khắc, mấy dòng sau còn là chữ son chưa khắc. Chữ son đi bút tự nhiên, chữ khắc thì nét nào cũng vào vuông – một bằng chứng sống động ngay trên cùng một hiện vật."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông giải thích cơ chế: thợ cầm đục tay trái, búa tay phải, lưỡi đục vào nghiêng, cắt nghiêng, nên tự nhiên nét nào cũng có cạnh; chỉ thợ giỏi mới giữ được thế tròn của bút lông, còn giữ được cả nét ngửa sấp, hướng bối và sự mềm mại thì càng khó. Từ đó ông xếp các hiện vật thành nhiều bậc, từ loại thợ khắc vụng khiến nét nào cũng vuông, đến loại khắc theo sát bút tích, đến các bản «Lan Đình» Định Vũ và «Thuần Hoá các thiếp» được mô lặc lên đá bởi thợ giỏi, và loại vạch thẳng trên đất chưa nung."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Không phải Sa Mạnh Hải đơn độc"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông ghi nhận rằng Thương Thừa Tộ và Khải Công cũng đã nêu vấn đề tương tự. Thương Thừa Tộ mô tả cách thợ vụng khắc mộ chí Vương Hưng Chi biến nét tròn thành nét vuông máy móc. Khải Công chỉ ra rằng lối viết mà Bao Thế Thần đề xướng, bắt đầu nét từ góc dưới trái rồi đi lấp đầy các góc, thực chất là cố dùng bút lông hình chóp để bắt chước nét vuông do dao tạo ra. Ba người không hẹn mà gặp, theo Sa Mạnh Hải, là xu thế tất yếu của nghiên cứu thư pháp sử. Ông tóm ý bằng một hình ảnh mạnh: thợ khắc tốt có thể làm chữ Đông Ngụy trông như chữ Triệu Mạnh Phủ, còn thợ kém có thể biến cả «Lan Đình» thành giống «Thoán Bảo Tử»."
},
{
"t": "h",
"x": "3. «Mang ý lệ» – một khái niệm cần xét lại"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông phản đối việc gọi những chữ khắc vuông đầu vuông đuôi là «đới lệ ý» (mang ý lệ) rồi coi đó là dấu hiệu chữ sớm. Theo ông, khi sử sách nói Vương Hi Chi giỏi «lệ thư», chữ «lệ» ấy chỉ kim lệ tức chữ chân, không phải bát phân có nét ba, càng không phải kiểu chữ do thợ dân gian cắt dao. Nếu cứ thấy vuông là gọi mang ý lệ, thì vô số gạch mộ đời Đường, Tống do thợ khắc vụng cũng phải gọi như vậy. Ông kết bằng một thái độ học thuật ôn hoà: việc nghi ngờ «Lan Đình» là một bước thăm dò bình thường, như người xưa từng gọi sai tên đồ đồng hay tưởng phong nê là khuôn ấn; chân lý càng tranh luận càng sáng."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học, bài viết có ý nghĩa thực hành rõ rệt. Khi lâm bia Ngụy hay mộ chí, hãy tự hỏi đâu là dấu bút, đâu là dấu dao, để không biến bút lông thành cây dao. Đồng thời, nên đối chiếu với bút tích đồng thời trên giấy và thẻ gỗ để hiểu người xưa thực sự viết thế nào."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Tả thể / Khắc thể",
"zh": "写体、刻体",
"vi": "Chữ như được viết bằng bút và chữ như đã qua dao khắc; hai thứ cần phân biệt khi nghiên cứu bia."
},
{
"hv": "Thư đan",
"zh": "书丹",
"vi": "Viết chữ bằng son lên đá hoặc gạch trước khi khắc."
},
{
"hv": "Mô lặc",
"zh": "摹勒",
"vi": "Mô lại bút tích rồi khắc lên đá hay gỗ, như các bản thiếp khắc."
},
{
"hv": "Đới lệ ý",
"zh": "带隶意",
"vi": "«Mang ý lệ»; tác giả cho rằng nhiều chữ vuông góc bị gọi như vậy thực ra chỉ do dao khắc."
},
{
"hv": "Kim lệ",
"zh": "今隶",
"vi": "Cách gọi chữ chân (khải) thời Tấn, khác với bát phân lệ thư."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Sa Mạnh Hải",
"zh": "沙孟海",
"years": "1900–1992",
"note": "Tác giả; nhà thư pháp, ấn học, xã trưởng Tây Linh ấn xã."
},
{
"name": "Thương Thừa Tộ",
"zh": "商承祚",
"years": "1902–1991",
"note": "Nhà cổ văn tự học, viết về phong cách thư pháp Đông Tấn và «Lan Đình»."
},
{
"name": "Khải Công",
"zh": "启功",
"years": "1912–2005",
"note": "Nhà thư pháp, giám định học, bàn nhiều về vai trò thợ khắc bia."
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Nghệ chu song tiếp», đề xướng học bia Bắc triều."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao việc phát hiện mộ chí Vương Hưng Chi dẫn đến nghi ngờ về «Lan Đình tự»?",
"Mộ chí gạch Cao Xương nửa khắc nửa son chứng minh điều gì?",
"Tác giả phê phán khái niệm «mang ý lệ» như thế nào?",
"Khi lâm một bia Bắc Ngụy, bạn sẽ làm gì để phân biệt dấu bút và dấu dao?"
]
}
]
},
{
"id": "c17",
"no": "Bài 17",
"title": "Bốn tắc tạp ký thư hoạ",
"titleZh": "书画札记四则",
"author": "Hạ Thừa Đảo",
"pages": "190–191",
"summary": "Bốn trang nhật ký của nhà từ học Hạ Thừa Đảo về thư hoạ: một lần xem cuộn «Bảo mẫu chí» có lời bạt của Khương Quỳ, chuyện học trò thích chữ hành nhỏ hơn chữ Nhan, nhận xét về quan hệ giữa nhân cách và nghệ thuật, và một buổi xem chữ cùng Hoàng Tân Hồng.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Hạ Thừa Đảo (1900–1986), người Ôn Châu, Chiết Giang, là nhà nghiên cứu từ (một thể thơ ca) hàng đầu thế kỷ XX, dạy nhiều năm ở Đại học Chiết Giang và Đại học Hàng Châu. Bốn mục ở đây trích từ «Thiên phong các học từ nhật ký». Đây là ghi chép riêng tư, không nhằm lý luận; giá trị của chúng là cho ta thấy một học giả văn chương nhìn thư hoạ bằng con mắt nào. Bài giảng chỉ thuật lại nội dung và ý kiến, không chép lại văn nhật ký."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Một buổi xem cổ vật: khảo cứu qua lời đề bạt"
},
{
"t": "p",
"x": "Đầu năm 1939, nghe tin một nhà sưu tập ở Thượng Hải trưng bày cuộn **«Bảo mẫu chí»** (bia gạch mộ bà vú do Vương Hiến Chi viết, tương truyền) kèm lời bạt dài của **Khương Quỳ** (hiệu Bạch Thạch), ông vội đi xem. Ông ghi nhận chữ khải của Khương Quỳ có thần thái gần «Lạc thần phú» và «Lan Đình», và say sưa điểm từng lời đề của các văn nhân cuối Tống đầu Nguyên nối sau đó, như Chu Mật, Tiên Vu Xu, Cừu Viễn, Vương Nghi Tôn. Với một nhà từ học, đây là kho tư liệu quý, vì nhiều người đề bạt cũng là tác giả của tập từ nổi tiếng «Nhạc phủ bổ đề». Cũng tại đó ông xem một bản «Thiên tự văn» lụa của Hoài Tố, ghi niên đại và tuổi người viết, và nhận thấy con số ấy không khớp với năm sinh năm mất Hoài Tố mà các bảng niên biểu hiện đại vẫn ghi. Ông để ngỏ vấn đề chờ khảo thêm. Người học thấy ở đây một thói quen tốt: đọc lời đề bạt và lạc khoản như tư liệu lịch sử."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Sở thích theo tuổi và nhân cách người nghệ sĩ"
},
{
"t": "p",
"x": "Năm 1947, khi viết chữ tặng học trò, ông lâm bài tụng «Trung hưng» theo chữ Nhan Chân Khanh, nhưng học trò lại thích chữ hành nhỏ của ông và chê chữ Nhan là vụng. Ông lý giải bằng tuổi tác: người trẻ ưa nét lưu loát lộ tài khí. Đây là một nhận xét đáng suy nghĩ: thị hiếu của chúng ta cũng thay đổi theo độ chín, và cái «vụng» của Nhan thường chỉ được hiểu về sau."
},
{
"t": "p",
"x": "Cũng năm đó, khi trò chuyện về Tề Bạch Thạch, ông nhắc hai câu thơ cổ. Câu đầu là của Hàn Dũ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "羲之俗书趁姿媚",
"hv": "Hi Chi tục thư sấn tư mị",
"vi": "Chữ tục của Hi Chi chạy theo vẻ đẹp yểu điệu.",
"src": "Hàn Dũ, «Thạch cổ ca»"
},
{
"t": "p",
"x": "Câu sau, của Lục Du, nói rằng thơ đến chỗ không ai ưa mới thật hay. Ông dẫn lời Phan Thiên Thọ chê tranh Tề thiếu **thư quyển khí**, rồi đi xa hơn: ông cho rằng sự hám lợi trong đời sống ảnh hưởng đến cả nhân cách nghệ thuật, làm tranh lộ liễu, thiếu vẻ hồn hậu cổ chuyết. Chính ông cũng tự nhận nhận xét này khắt khe. Ta nên đọc nó như một quan điểm cá nhân trong truyền thống «người thế nào, chữ thế ấy», chứ không phải phán quyết về Tề Bạch Thạch; điều cần giữ lại là lời nhắc người học nghệ thuật phải giữ lòng mình."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Thăm Hoàng Tân Hồng: giám định qua chất liệu"
},
{
"t": "p",
"x": "Mục cuối, năm 1949, ghi buổi đến thăm hoạ gia **Hoàng Tân Hồng**, xem một bức chữ được cho là của Tống Cao Tông, phía trước có lời đề của Lý Đông Dương, phía sau có lời bạt mang tên Văn Trưng Minh. Hạ Thừa Đảo nghi lời bạt là giả, và thấy nét chữ gần Triệu Mạnh Phủ hơn là Hoàng Đình Kiên hay Mễ Phất; còn Hoàng Tân Hồng căn cứ vào giấy và ô kẻ nhũ vàng để cho rằng bức chữ không phải giả. Hai cách giám định, một dựa vào phong cách, một dựa vào chất liệu, cho thấy việc định thật giả cần nhiều loại chứng cứ."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Đề bạt",
"zh": "题跋",
"vi": "Lời đề trước và lời bạt sau một tác phẩm thư hoạ, thường của người xem hay người sưu tập."
},
{
"hv": "Thư quyển khí",
"zh": "书卷气",
"vi": "Khí vị sách vở, phong thái học thức toát ra từ tác phẩm."
},
{
"hv": "Giám định",
"zh": "鉴定",
"vi": "Xác định thật giả, niên đại của tác phẩm dựa trên phong cách, chất liệu, tư liệu."
},
{
"hv": "Chuyết",
"zh": "拙",
"vi": "Vẻ vụng, mộc mạc; trong mỹ học thư pháp thường được coi trọng hơn vẻ khéo."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hạ Thừa Đảo",
"zh": "夏承焘",
"years": "1900–1986",
"note": "Tác giả; nhà từ học hàng đầu thế kỷ XX."
},
{
"name": "Khương Quỳ",
"zh": "姜夔",
"years": "khoảng 1155–1221, đời Nam Tống",
"note": "Nhà thơ từ, nhà âm nhạc, tác giả «Tục thư phổ»."
},
{
"name": "Hoài Tố",
"zh": "怀素",
"years": "đời Đường",
"note": "Nhà sư viết cuồng thảo; năm sinh còn được bàn cãi."
},
{
"name": "Hoàng Tân Hồng",
"zh": "黄宾虹",
"years": "1865–1955",
"note": "Hoạ gia sơn thuỷ, nhà giám định và lý luận hội hoạ."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Lời đề bạt trên một cuộn thư hoạ có thể cung cấp những loại thông tin gì cho người nghiên cứu?",
"Bạn nghĩ gì về nhận xét rằng thị hiếu thư pháp thay đổi theo tuổi?",
"Quan niệm gắn nhân cách với nghệ thuật có mặt mạnh và mặt hạn chế nào?",
"So sánh hai cách giám định trong buổi xem chữ ở nhà Hoàng Tân Hồng."
]
}
]
},
{
"id": "c18",
"no": "Bài 18",
"title": "Ba tắc đề bạt thư pháp",
"titleZh": "书法题跋三则",
"author": "Hồ Sĩ Oánh",
"pages": "192–193",
"summary": "Ba lời bạt ngắn Hồ Sĩ Oánh viết sau các bản lâm «Xuất sư tụng», «Cấp tựu chương» và «Tuyên thị biểu»; qua đó ông bàn về bút cùn, về dòng chương thảo từ Triệu Mạnh Phủ đến thời hiện đại, và về vẻ cổ phác của chữ Chung Do.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Hồ Sĩ Oánh (1901–1979), người Bình Hồ, Chiết Giang, là giáo sư văn học cổ điển, nổi tiếng nhất với công trình sưu tập và nghiên cứu thoại bản (truyện kể bình dân đời Tống Nguyên). Ông cũng chơi thư pháp, và ba lời bạt ở đây được ông viết sau chính những bản lâm thiếp của mình, in trong «Uyển Xuân tạp trước». Theo quy định bản quyền, bài giảng không chép lại lời bạt mà chỉ giải thích những thư gia, tác phẩm được nhắc tới và quan điểm của tác giả. Cả ba bản lâm đều thuộc dòng chữ cổ trước Vương Hi Chi: chương thảo và tiểu khải sơ kỳ."
},
{
"t": "h",
"x": "1. «Xuất sư tụng» và vẻ đẹp của bút cùn"
},
{
"t": "p",
"x": "«Xuất sư tụng» là bức chương thảo tương truyền của **Sách Tĩnh** đời Tây Tấn, người từng tự ví thế chữ mình như «móc bạc đuôi bọ cạp» (ngân câu sái vĩ) – nét móc sắc gọn, nét kéo mạnh và cong như đuôi bọ cạp. Trong lời bạt, Hồ Sĩ Oánh nhắc lại giai thoại Vương Hi Chi dùng bút cùn viết «Lan Đình», và nhận thấy bản «Xuất sư tụng» cũng như được viết bằng bút đã mòn: ngọn ngắn mà ý dài, khí lực thu vào bên trong. Đây là một quan sát kỹ thuật đáng chú ý: bút mòn khó tạo nét nhọn sắc, nhưng lại cho nét chắc, hàm súc. Người học chương thảo có thể thử dùng bút đã cùn để cảm nhận sự khác biệt."
},
{
"t": "h",
"x": "2. «Cấp tựu chương» và dòng truyền chương thảo"
},
{
"t": "p",
"x": "«Cấp tựu chương» vốn là sách dạy chữ của Sử Du đời Hán, bản chương thảo nổi tiếng gắn với tên **Hoàng Tượng** đời Tam Quốc Ngô. Hồ Sĩ Oánh nhấn mạnh rằng nét ba, nét chuyển của nó hoàn toàn bắt nguồn từ lệ thư – đây là chìa khoá để hiểu chương thảo: nó là lệ viết nhanh, khác với kim thảo về sau. Ông phác ra một dòng truyền: **Triệu Mạnh Phủ** đời Nguyên phục hưng lối chữ này qua lâm mô, **Tống Khắc** đời Minh học Triệu nhưng theo ông còn vượt thầy; từ cuối Thanh đến thời Dân quốc có nhiều người theo đuổi như Vương Thế Đường, La Phục Kham, Lâm Chí Quân, Dư Thiệu Tống, Trác Định Mưu, trình độ sàn sàn nhau. Ông dành lời khen cao nhất cho người bạn **Vương Cừ Thường**, cho rằng chương thảo của Vương giản dị, cổ phác, không ai đương thời sánh được. Lời bạt vì vậy là một tư liệu nhỏ về sự phục hưng chương thảo ở thế kỷ XX."
},
{
"t": "h",
"x": "3. «Tuyên thị biểu» và cái đẹp không đều"
},
{
"t": "p",
"x": "Với «Tuyên thị biểu» của **Chung Do**, ông dựa vào lời bình kinh điển của Trương Hoài Quán đời Đường:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "真书绝世，刚柔备焉，点画之间，多有异趣，可谓幽深无际，古雅有余，秦汉以来，一人而已。",
"hv": "Chân thư tuyệt thế, cương nhu bị yên, điểm hoạ chi gian, đa hữu dị thú, khả vị u thâm vô tế, cổ nhã hữu dư, Tần Hán dĩ lai, nhất nhân nhi dĩ.",
"vi": "Chữ chân của ông tuyệt thế, đủ cả cứng lẫn mềm; giữa các chấm nét có nhiều thú lạ, có thể nói là sâu thẳm không bờ, cổ nhã có thừa; từ Tần Hán đến nay chỉ có một người.",
"src": "Trương Hoài Quán, «Thư đoán»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông còn nhắc ý của Lục Hành Trực đời Nguyên rằng chữ Chung cổ phác, không có vẻ yểu điệu của chữ Tấn Đường về sau, và đặc biệt tán thưởng một hình ảnh của **Bao Thế Thần**: chữ trong thiếp cổ to nhỏ chênh nhau như ông già dắt cháu nhỏ, dài ngắn không đều mà tình ý gắn bó. Đây là bài học quan trọng về **chương pháp**: người mới học hay cố viết các chữ to đều nhau, trong khi cái đẹp của thiếp cổ nằm ở sự chênh lệch tự nhiên mà vẫn liền mạch. Khi lâm «Tuyên thị biểu», hãy giữ nguyên tỷ lệ to nhỏ của từng chữ thay vì «sửa» cho đều."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Chương thảo",
"zh": "章草",
"vi": "Lối thảo sớm, giữ nét ba của lệ, mỗi chữ tách rời."
},
{
"hv": "Thoái bút",
"zh": "退笔",
"vi": "Bút đã mòn ngọn; tạo nét chắc, hàm súc."
},
{
"hv": "Ngân câu sái vĩ",
"zh": "银钩虿尾",
"vi": "Móc bạc đuôi bọ cạp – hình ảnh Sách Tĩnh dùng để tả thế chữ thảo của mình."
},
{
"hv": "Tiểu khải",
"zh": "小楷",
"vi": "Chữ khải cỡ nhỏ; «Tuyên thị biểu» là một mẫu tiểu khải sớm nhất."
},
{
"hv": "Chương pháp",
"zh": "章法",
"vi": "Cách bố trí chữ và dòng trên toàn bức."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hồ Sĩ Oánh",
"zh": "胡士莹",
"years": "1901–1979",
"note": "Tác giả; giáo sư văn học, chuyên gia thoại bản."
},
{
"name": "Sách Tĩnh",
"zh": "索靖",
"years": "239–303, đời Tây Tấn",
"note": "Danh gia chương thảo; «Xuất sư tụng», «Nguyệt nghi thiếp»."
},
{
"name": "Hoàng Tượng",
"zh": "皇象",
"years": "thế kỷ III, Tam Quốc Ngô",
"note": "Gắn với bản chương thảo «Cấp tựu chương»."
},
{
"name": "Tống Khắc",
"zh": "宋克",
"years": "1327–1387, đời Minh",
"note": "Tự Trọng Ôn, nổi tiếng chương thảo đầu Minh."
},
{
"name": "Vương Cừ Thường",
"zh": "王蘧常",
"years": "1900–1989",
"note": "Học giả, thư gia chương thảo hiện đại, bạn tác giả."
},
{
"name": "Chung Do",
"zh": "钟繇",
"years": "151–230, Tam Quốc Ngụy",
"note": "Thuỷ tổ chữ chân; «Tuyên thị biểu»."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao dùng bút mòn có thể cho nét «ngắn ngọn mà dài ý»? Hãy thử nghiệm và mô tả cảm nhận.",
"Nêu dòng truyền chương thảo mà Hồ Sĩ Oánh phác ra trong lời bạt thứ hai.",
"Hình ảnh «ông già dắt cháu nhỏ» dạy gì về chương pháp khi lâm thiếp cổ?"
]
}
]
},
{
"id": "c19",
"no": "Bài 19",
"title": "Khải thư – chuẩn chính tự từ thời trung cổ về sau",
"titleZh": "楷书为中古以后正字标准",
"author": "Khương Lượng Phu",
"pages": "207–210",
"summary": "Từ góc nhìn văn tự học, Khương Lượng Phu xem khải thư là lần giản hoá thứ ba của chữ Hán: nó hình thành qua lệ thư, định hình vào đời Đường thành chuẩn chính tự, nhưng các biến đổi của nó chủ yếu là giản lược, nhập nhằng và sai lệch về hình, ít gắn với sự phát triển của ngôn ngữ.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Khương Lượng Phu (1902–1995), người Vân Nam, là nhà nghiên cứu cổ văn tự, Sở từ và Đôn Hoàng học, giảng dạy lâu năm ở Hàng Châu. Bài này là phần cuối trong cuốn «Cổ văn tự học» của ông, nên cách nhìn của nó khác hẳn các bài thư pháp khác: ông không hỏi chữ khải đẹp thế nào, mà hỏi chữ khải có vị trí gì trong lịch sử chữ Hán. Với người học thư pháp, đây là một góc nhìn bổ ích để hiểu vì sao tự hình chữ chân lại có những bộ phận khó giải thích."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Từ «triện» sang «viết»: lệ thư và truyền thuyết Trình Mạc"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả phân biệt hai cách tạo chữ: hệ thống triện vẫn giữ «thể thế» của giáp cốt và kim văn, còn lệ thư thì chuyển sang lối viết từng nét. Ông dẫn lời «Thuyết văn» về hoàn cảnh ra đời của lệ thư."
},
{
"t": "quote",
"zh": "是时秦烧灭经书，涤除旧典，大发隶卒，兴役戍，官狱职务繁，初有隶书，以趣约易，而古文由此绝矣。",
"hv": "Thị thời Tần thiêu diệt kinh thư, địch trừ cựu điển, đại phát lệ tốt, hưng dịch thú, quan ngục chức vụ phồn, sơ hữu lệ thư, dĩ thú ước dị, nhi cổ văn do thử tuyệt hĩ.",
"vi": "Bấy giờ nhà Tần đốt huỷ kinh sách, quét bỏ điển tịch cũ, điều động nhiều lính lệ, mở lao dịch và đồn thú; việc quan, việc ngục nhiều, nên mới có lệ thư để cho giản tiện, và cổ văn từ đó dứt.",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự – Tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Truyền thống cho rằng lệ thư do Trình Mạc làm ra. Khương Lượng Phu không tin một người có thể tạo ra cả một thể chữ: chữ các nước cuối Chiến Quốc đã viết rất tháu, đã có «lệ pháp», và chữ trên quả cân, đấu đong, hổ phù đời Tần cũng gần lệ. Theo ông, Trình Mạc chỉ là người chỉnh lý, giống như Lý Tư đối với tiểu triện. Ông tóm gọn chính sách văn tự nhà Tần thành hai đầu: Lý Tư thống nhất chữ của quan, Trình Mạc thống nhất chữ của dân."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Chữ chân thành chuẩn mực"
},
{
"t": "p",
"x": "Chữ chân, theo ông, bắt nguồn từ bát phân lệ khoảng đời Hán Hoàn Đế, Linh Đế, qua sự cải tiến của nhiều người như Trương Chi, Hoàng Tượng, Vương Hi Chi, đến Dương Hân, Vương Tăng Kiền thì thể thế đã định. Từ đời Tùy lệ thư bị bỏ hẳn; đến các nhà Ngu, Chử, Nhan đời Đường, chữ chân đạt đỉnh và được dùng trong mọi việc, từ công văn, thi cử đến khế ước dân gian, với kết cấu không được thêm bớt. Ông gọi đó là thời kỳ chữ Hán thống nhất nhất trong lịch sử, và cũng là thể chữ có thời gian tồn tại dài và phạm vi rộng nhất."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Ba con đường biến đổi tự hình"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông coi chữ chân là lần **giản hoá thứ ba** của chữ Hán (sau tiểu triện và sau lệ, chương thảo, hành thư), và chia các biến đổi thành ba loại. **Tỉnh biến** là giản lược: nhiều bộ phận khác nhau trong triện bị viết gọn thành cùng một dạng, khiến các chữ vốn khác nguồn mang chung một đầu hay một đáy. **Hình hỗn** là nhập nhằng: hai thành phần khác nhau trộn vào một. **Hình ngoa** là sai lệch: ví dụ dễ thấy là bộ «nguyệt» trong chữ chân gánh cả bộ nhục (thịt), bộ chu (thuyền) và bộ đan; hoặc bốn chấm dưới chữ «mã», «ngư», «yến» vốn là chân thú, đuôi cá, đuôi chim, nay đều thành giống bộ hoả. Ông nhận xét rằng sự thay đổi này khá tuỳ tiện, không có quy luật thống nhất."
},
{
"t": "p",
"x": "Điểm then chốt trong lập luận của ông: những biến đổi ấy chỉ xoay quanh hình chữ, hầu như không liên quan gì đến ngôn ngữ, có khi còn phá vỡ quy luật biểu âm. Vì thế ông chọn nói về «thể thế» chứ không nói về «kết cấu» của chữ chân. Ông cho rằng từ đời Đường, khi thi cử coi trọng tự thể, chữ dần cố định và cứng nhắc, trở thành công cụ bảo thủ của tầng lớp sĩ đại phu – đây là quan điểm mang dấu ấn thời đại cải cách văn tự của tác giả. Ông cũng ghi nhận rằng trên bia Lục triều có vô số dị thể và chữ mượn âm; việc mượn âm để giản hoá được ông xem là một xu hướng tiến bộ, nhưng sau khi đời Đường định chuẩn thì xu hướng ấy dừng lại. Cuối cùng, ông nhắc rằng không nên coi chữ chân và hành thảo chỉ là biến hoá thư pháp, mà phải xem chúng là một giai đoạn phát triển của văn tự."
},
{
"t": "h",
"x": "Ý nghĩa cho người học thư pháp"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài viết giúp ta hiểu vì sao trên bia Ngụy hay mộ chí Lục triều gặp nhiều dị thể, và vì sao chữ chân đời Đường lại được coi là chuẩn. Khi viết thư pháp, biết nguồn gốc các bộ phận giúp ta tránh dùng sai dị thể, đồng thời hiểu rằng chuẩn chính tự cũng là sản phẩm lịch sử, không phải bất biến. Người viết chữ Hán ở Việt Nam, vốn quen với tự hình chữ chân, càng nên biết những tầng lớp biến đổi phía sau nó."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Thể thế",
"zh": "体势",
"vi": "Dáng thế tổng thể của một thể chữ; tác giả dùng để chỉ biến đổi về hình thay vì cấu trúc tạo chữ."
},
{
"hv": "Lệ biến",
"zh": "隶变",
"vi": "Quá trình chuyển từ triện sang lệ, làm thay đổi căn bản tự hình chữ Hán."
},
{
"hv": "Tỉnh biến",
"zh": "省变",
"vi": "Biến đổi do giản lược nét hay bộ phận."
},
{
"hv": "Hình hỗn",
"zh": "形混",
"vi": "Hai thành phần khác nhau bị nhập làm một dạng."
},
{
"hv": "Hình ngoa",
"zh": "形讹",
"vi": "Thành phần bị viết sai lệch thành một bộ khác."
},
{
"hv": "Chính tự",
"zh": "正字",
"vi": "Tự hình chuẩn được nhà nước và thi cử công nhận."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao Khương Lượng Phu không tin Trình Mạc là người sáng tạo ra lệ thư?",
"Hãy giải thích ba loại biến đổi tỉnh biến, hình hỗn, hình ngoa và cho một ví dụ về bộ «nguyệt» trong chữ chân.",
"Tác giả đánh giá thế nào về việc chữ chân được cố định thành chuẩn từ đời Đường? Bạn đồng ý đến đâu?",
"Kiến thức về nguồn gốc bộ phận chữ có ích gì khi bạn lâm một mộ chí Lục triều?"
]
}
]
},
{
"id": "c20",
"no": "Bài 20",
"title": "Cương lĩnh «tân thiếp học»: ba hệ thống triển khai",
"titleZh": "书法“新帖学”论纲：三个系列的展开",
"author": "Trần Chấn Liêm",
"pages": "247–287",
"summary": "Trần Chấn Liêm cho rằng «thiếp học» từ đời Tống thực chất dựa trên bản khắc nên đã làm phẳng nét bút Ngụy Tấn. Ông dùng bản mô đời Đường và mặc tích để tìm lại «bản tướng» bút pháp, rồi đề xuất «tân thiếp học» như một khuynh hướng sáng tác chuyên nghiệp dựa trên ảnh in phỏng chân.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài này gộp ba bài dài tác giả viết năm 2006, đăng trên «Văn nghệ nghiên cứu» và «Thượng Hải văn bác». Bài thứ nhất xét lại lịch sử thiếp học. Bài thứ hai dùng các bản mô Vương Hi Chi đời Đường, nhân dịp «Tang loạn thiếp» và «Khổng thị trung thiếp» từ Nhật sang triển lãm ở Thượng Hải, để tìm diện mạo thật của bút pháp Ngụy Tấn. Bài thứ ba định nghĩa «tân thiếp học» và vạch hướng thực hành. Đây là lý thuyết đương đại mang đậm quan điểm cá nhân; bài giảng trình bày lập luận trung lập rồi gợi ý cách tiếp nhận."
},
{
"t": "h",
"x": "Luận điểm gốc: thiếp học là học qua bản khắc"
},
{
"t": "p",
"x": "Thường ta nghĩ «bi học» gắn với bia đá khắc, còn «thiếp học» gắn với mặc tích của văn nhân. Trần Chấn Liêm đảo lại cách nghĩ ấy. Thiếp học, theo ông, không bắt đầu từ Vương Hi Chi mà từ bộ «Thuần Hóa các thiếp» do Vương Trứ phụng chỉ biên khắc đầu đời Tống. Trước khi có kỹ thuật in ảnh, chỉ vua chúa và vài nhà sưu tập lớn được nhìn mặc tích thật. Muốn phổ biến thì phải khắc lên gỗ, lên đá rồi rập mực. Chính việc khắc rập đã biến «thiếp» thành một thứ gần với bia: người thợ khắc theo hai mép nét, phần giữa nét chỉ là khoảng trắng."
},
{
"t": "p",
"x": "Hệ quả là tất cả những gì nằm trong thân nét đều mất: đậm nhạt, khô ướt, nặng nhẹ, nhanh chậm. Tác giả phân biệt hai phạm trù mỹ học. Bản khắc thiên về «tạo hình không gian ngưng đọng», còn nét mực viết tay thiên về «quá trình thời gian lưu động». Như vậy, người học thiếp suốt nghìn năm thực ra đã tiếp nhận một cảm thức đường nét gần với bia hơn là gần với nét viết. Tác giả gọi đó là thiếp học «mặc tích làm vỏ, khắc rập làm ruột»."
},
{
"t": "h",
"x": "Lịch sử «phẳng hóa» nét bút theo cách đọc của tác giả"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, các đại gia đời Đường như Âu Dương Tuân, Ngu Thế Nam, Chử Toại Lương, Tôn Quá Đình, Trương Húc, Nhan Chân Khanh đều thành danh trước khi có thiếp học, nên nét của họ không phẳng. «Thư phổ» được ông coi là mẫu mực: nét có biến hình, biến thế, biến chất, kết hợp nhuần nhuyễn các động tác vặn, bó, xoắn với đề, án, đốn, tỏa. «Tự tự thiếp» của Hoài Tố viết rất nhanh, nét như dây thép quấn, đơn giản hơn nhưng không trơn tuột. Ông đặc biệt chú ý «Tranh tọa vị thiếp» của Nhan Chân Khanh. Dù là bản khắc, nó vẫn giữ được độ xoắn vặn của nét. Theo ông, điều này chứng tỏ khắc đá không nhất thiết làm phẳng nét; cái phẳng chủ yếu đến từ con mắt người biên khắc."
},
{
"t": "p",
"x": "Từ cuối Đường qua Ngũ Đại đến đầu Tống là bước ngoặt. Tác giả cho rằng cái tầm mắt hạn chế của Vương Trứ, được triều đình hậu thuẫn, đã quyết định hướng đi của đường nét suốt gần nghìn năm sau. Ông phân biệt từng trường hợp. Tô Thức và Hoàng Đình Kiên viết phẳng vì cá tính riêng. Mễ Phế và Tiết Thiệu Bành thì có ý thức truy tìm cổ pháp, và Mễ Phế được ông coi là người «đi ngược dòng» thành công nhất. Nam Tống có Trương Tức Chi, nét gần như quét phẳng. Đến Triệu Mạnh Phủ, cái phẳng thành chuẩn mực chung: nét «bình thôi bình tha», tức đẩy phẳng kéo phẳng, chỉ còn động tác dừng ấn ở đầu và cuối nét. Tác giả thừa nhận lối ấy dễ học, viết nhanh, hợp với nhu cầu chép nhiều. Đời Minh có Đổng Kỳ Xương còn đơn giản hơn nữa."
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả đọc lại câu nổi tiếng của Triệu Mạnh Phủ theo hướng này:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "结字因时相传，用笔千古不易。",
"hv": "Kết tự nhân thời tương truyền, dụng bút thiên cổ bất dịch.",
"vi": "Cách dựng chữ theo thời mà truyền đổi, còn cách dùng bút thì nghìn đời không đổi.",
"src": "Triệu Mạnh Phủ, «Lan Đình thập tam bạt»"
},
{
"t": "p",
"x": "Người đời sau thường hiểu «dụng bút» ở đây là bút pháp Ngụy Tấn. Theo tác giả, Triệu thực ra đang nói về lối dụng bút đã bị bản khắc làm phẳng. Ông còn đưa ra một giả thuyết táo bạo: khi nét nghèo đi thì người ta tìm cách bù ở chỗ khác. Đó là khổ chữ lớn như trung đường, câu đối dài đời Minh; là mặc pháp mới như mực đọng, mực nhạt, mực loang của Vương Đạc; thậm chí cả phong trào bi học đời Thanh. Từ Vị là một ngoại lệ: ông có ý làm nét giàu lên, nhưng trên khổ lớn lại thành giống phóng to động tác của khổ nhỏ. Vương Văn Trị đời Thanh vẫn không vượt khỏi Đổng Kỳ Xương."
},
{
"t": "p",
"x": "Thẩm Doãn Mặc được tác giả ghi công là người cuối cùng dựng lại ngọn cờ thiếp học giữa thời bi học thống trị. Tuy vậy, ông cho rằng thành quả ấy còn ở mức nông, vì ba giới hạn. Thẩm không xuất thân chuyên nghiệp. Thời ấy chưa có ảnh in tốt, càng không có ảnh màu. Và quán tính của truyền thống khắc thiếp quá mạnh. Kết luận của tác giả khá bi quan: thiếp học từ Nguyên trở đi là một chuỗi đọc sai nối tiếp nhau."
},
{
"t": "h",
"x": "Đi tìm «bản tướng» bút pháp Ngụy Tấn"
},
{
"t": "p",
"x": "Ở bài thứ hai, tác giả nêu một tiêu chí phân loại bản mô Vương Hi Chi đời Đường. Kỹ thuật «ngạnh hoàng hưởng thác, song câu khuếch điền» là đặt giấy sáp lên bản gốc, đồ hai đường viền rồi tô mực vào giữa. Cách này giữ rất đúng dáng chữ và bố cục; chỗ có thể sai lệch chỉ là chất nét. Từ đó ông chia người mô thành hai loại. «Phái trung thực» gạt bỏ cá tính, cố bám sát nét gốc; theo ông thuộc loại này có «Tang loạn», «Khổng thị trung», «Sơ nguyệt», «Nhị Tạ», «Đắc thị», «Hành nhương thiếp». «Phái phát huy» đưa khẩu vị đầu Đường vào; theo ông thuộc loại này có «Khoái tuyết thời tình», «Phụng quất», và nhất là «Lan Đình tự» bản Phùng Thừa Tố. Muốn tìm cổ pháp thì phải dựa vào phái trung thực, cộng với ba mặc tích thật hiếm hoi là «Bình phục thiếp» của Lục Cơ, «Áp đầu hoàn thiếp» của Vương Hiến Chi và «Bá Viễn thiếp» của Vương Tuân, cùng các mảnh giấy Lâu Lan."
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, nét Tấn có mấy đặc điểm. Người viết chủ yếu dùng mũi và thân ngọn bút, ít dùng bụng bút. Trong khi đi, ngọn bút liên tục đổi hướng và đổi trạng thái lông bằng các động tác vặn, bó, xoắn. Chỗ dừng ấn không cố định ở đầu và cuối nét. Hình nét vì vậy rất lạ: có nét thắt eo, nét cong như quả chuối, nhiều nét quét và nét lướt. Ông đưa ra một phép «phản chứng»: nét nào càng xa khuôn khải thư đời Đường thì càng gần phép Tấn. Ông cũng nhấn mạnh rằng thời Tấn chưa có «phép» cố định; người ta viết sao cho đẹp và tiện."
},
{
"t": "p",
"x": "Lý giải sự khác biệt, tác giả dựa vào khảo cứu của thầy mình là Sa Mạnh Hải. Người Tấn ngồi chiếu, bàn thấp, cầm bút nghiêng theo lối đơn câu, dùng bút lông cứng và nhỏ, viết trên giấy thô. Sau Đường có bàn ghế cao, lối cầm năm ngón, bút lông dê mềm, chữ ngày càng to. Từ đó sinh ra các khẩu quyết «vạn hào tề lực» (muôn sợi lông cùng góp sức), «bình phô chỉ thượng» (lông bút trải phẳng trên giấy), «oản bình chưởng thụ» (cổ tay phẳng, bàn tay dựng). Tác giả cho rằng những điều Thẩm Doãn Mặc coi là bí quyết Nhị Vương thực ra là phép đời sau. Trong cuộc tranh luận «Lan Đình» thập niên 1960, ông thấy cả Quách Mạt Nhược lẫn phía Cao Nhị Thích, Thẩm Doãn Mặc đều bỏ qua đường nét: Quách lấy mộ chí khắc đá Nam triều làm chuẩn, phía kia bênh một bản «Lan Đình» mang dáng Đường."
},
{
"t": "p",
"x": "Lấy «chìa khóa» ấy soi lại lịch sử, tác giả xếp hạng như sau. Phần chân thư trong «Chân thảo Thiên tự văn» của Trí Vĩnh đã gần khải thư Đường. «Mộng điện thiếp» của Âu Dương Tuân lại giữ được cổ pháp. Ngu Thế Nam và Chử Toại Lương mở đường cho phép Đường. Trương Húc với «Cổ thi tứ thiếp» và Nhan Chân Khanh với «Tế điệt cảo» được ông coi là người giữ cổ pháp. Ông chia thư pháp Bắc Tống thành bốn loại. Loại thứ nhất không quan tâm tới phép, như Vương An Thạch. Loại thứ hai tự lập phép mới, như Tô, Hoàng. Loại thứ ba giữ phép Đường, như Âu Dương Tu, Thái Tương. Loại thứ tư truy về phép Tấn, như Mễ Phế. Đời Thanh, Bao Thế Thần và Ngô Nhượng Chi nhận ra cổ pháp nhưng làm quá tay, thành điệu đà. Đây là bài học về «độ» mà người luyện chữ nên nhớ."
},
{
"t": "h",
"x": "Hai con đường của thư pháp đương đại"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả mô tả hai lựa chọn của giới thư pháp từ thập niên 1980. Thứ nhất là «đi vòng»: bỏ thiếp học, khởi sự từ đầu với các trào lưu «dân gian thư phong», «lưu hành thư phong» lấy cảm hứng từ thẻ tre, giấy cổ khai quật. Ông coi đây là bản sao của bi học đời Thanh, cùng là phản ứng trước kinh điển Nhị Vương bế tắc. Thứ hai là «đào sâu»: kiên trì với thiếp học nhưng đổi phương pháp đọc, cách làm ông tự nhận có phần «cố chấp». Tân thiếp học thuộc con đường này, cùng logic với «mô thức sáng tác học viện phái» ông đề xướng trước đó. Ông không xếp hai con đường cao thấp, vì chúng luân phiên nhau trong lịch sử, và nhấn mạnh «khai quật nghĩa mới» trong truyền thống chứ không «phát minh» hão huyền."
},
{
"t": "h",
"x": "Khái niệm thiếp học được sinh ra thế nào"
},
{
"t": "p",
"x": "Bài thứ ba bắt đầu bằng một nghịch lý. Danh xưng «thiếp học» do chính các nhà bi học đời Càn Long, Gia Khánh như Nguyễn Nguyên, Bao Thế Thần đặt ra. Trước đó, viết thư từ bằng mực là chuyện hằng ngày, chẳng ai cần gọi nó là một «học». Vì vậy, theo tác giả, việc có tên gọi «thiếp học» thực ra đánh dấu lúc mặc tích mất địa vị độc tôn. Nguyễn Nguyên tóm phân biệt nam bắc như sau:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "短笺长卷，意态挥洒，则帖擅其长；界格方严，法书深刻，则碑据其胜。",
"hv": "Đoản tiên trường quyển, ý thái huy sái, tắc thiếp thiện kỳ trường; giới cách phương nghiêm, pháp thư thâm khắc, tắc bi cứ kỳ thắng.",
"vi": "Thư ngắn, quyển dài, ý thái vung vẩy phóng khoáng thì thiếp sở trường; ô kẻ vuông vức nghiêm cẩn, chữ mẫu khắc sâu thì bia chiếm phần hơn.",
"src": "Nguyễn Nguyên, «Bắc bi nam thiếp luận»"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả vặn lại: thiếp học hậu thế cũng truyền bằng chính cách «khắc sâu» của bia. Ông rút ra bốn yếu tố thường gắn với thiếp học cũ. Một là phong cách hành thảo thủ trát, thư từ viết tay, mang thư quyển khí. Hai là thân phận danh gia, tức sĩ đại phu chứ không phải thợ khắc. Ba là chất liệu mặc tích. Bốn là nền văn hóa khoa cử. Bề ngoài, ba yếu tố đầu ngày nay vẫn còn. Nhưng tác giả cho rằng ý nghĩa của chúng đã đổi. Viết bằng mực giờ chỉ còn là hoạt động nghệ thuật, không còn là cách viết hằng ngày. Thư quyển khí không còn là chuẩn duy nhất. Danh gia giờ là nghệ sĩ chuyên nghiệp làm việc cho phòng triển lãm. Ông cũng phác bốn chặng của kỹ thuật in ảnh: bản khắc gỗ, bản in collotype, in đen trắng chất lượng cao, rồi in màu phỏng chân từ thập niên 1990. Chặng cuối cùng cho phép lần đầu tiên nhìn rõ chất nét, và đó là cơ sở vật chất của «tân thiếp học»."
},
{
"t": "h",
"x": "Bốn hướng thực hành của tân thiếp học"
},
{
"t": "p",
"x": "**Phong cách: giữ bản vị.** Hành thư, hành thảo vẫn là cốt lõi, có thể mở sang chương thảo, lệ thảo, hành khải. Cái phong nhã của văn nhân là lằn ranh tối thiểu. Tác giả gợi ý cả lối «bi diện thiếp cốt», mặt bia xương thiếp, như Triệu Chi Khiêm viết Ngụy bi bằng bút ý thiếp. Lối ấy từng bị Khang Hữu Vi chê là «tội nhân của Bắc bi», nhưng với tân thiếp học lại là một gợi ý quý."
},
{
"t": "p",
"x": "**Hình thức: mở rộng.** Thiếp cũ là chữ viết trên án thư, khổ nhỏ. Tân thiếp học chấp nhận chữ treo tường như điều bức, trung đường, câu đối, đấu phương, cả hình thức thẻ tre hay quạt."
},
{
"t": "p",
"x": "**Kỹ pháp: đào sâu và biến dị.** Trước hết phải khôi phục và thuần thục các động tác vặn, bó, xoắn của cổ pháp. Sau đó có thể đón nhận các lối dùng bút «dị biệt» như cạo, quét, chà, kéo. Theo tác giả, với sáng tác nghệ thuật thì kỹ pháp không có vùng cấm."
},
{
"t": "p",
"x": "**Yếu tố sáng tác mới.** Tác phẩm cần có cấu tứ, chủ đề, lập ý thay cho việc chỉ chép một bài thơ. Chất liệu, cách bồi và cách trưng bày cũng có thể đổi mới."
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả tóm lại: phong cách và kỹ pháp nghiêng về giữ gìn, khai quật; hình thức và yếu tố mới nghiêng về khai phá. Gốc rễ của tân thiếp học vừa là thư pháp văn nhân vừa là thư pháp dân gian, vừa là kinh điển vừa là «thảo căn»."
},
{
"t": "h",
"x": "Đọc lý thuyết này thế nào"
},
{
"t": "p",
"x": "Nhiều nhận định trong bài là giả thuyết của tác giả: Vương Trứ quyết định hướng đi cả nghìn năm, Triệu Mạnh Phủ và Đổng Kỳ Xương «không hiểu» cổ pháp, bi học là phản ứng trước sự nghèo nàn của nét. Người phản biện có thể hỏi: bản mô «trung thực» hay «phát huy» được phân bằng con mắt của ai? Ảnh in màu có thật sự trung lập? Đặt cạnh mô thức học viện, tân thiếp học còn là một chương trình sáng tác chứ không chỉ là nghiên cứu sử. Dù vậy, bài học thực hành rất rõ. Khi có thể, hãy lâm từ ảnh màu mặc tích chứ không chỉ bản rập. Hãy quan sát cái xảy ra trong thân nét, không chỉ đầu và cuối nét. Hãy thử cầm bút nghiêng, ngồi thấp, dùng bút lông cứng để cảm vì sao nét Tấn «lạ». Và nhớ bài học Bao Thế Thần: phô diễn động tác cổ pháp sẽ thành điệu đà."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Thiếp học",
"zh": "帖学",
"vi": "truyền thống học chữ theo pháp thiếp của Nhị Vương; theo tác giả thực chất dựa trên bản khắc"
},
{
"hv": "Bi học",
"zh": "碑学",
"vi": "trào lưu đời Thanh lấy bia khắc Bắc triều, Hán làm mẫu"
},
{
"hv": "Tân thiếp học",
"zh": "新帖学",
"vi": "đề xuất của Trần Chấn Liêm: học thiếp dựa trên mặc tích và ảnh in phỏng chân, gắn với sáng tác chuyên nghiệp"
},
{
"hv": "Khắc thiếp",
"zh": "刻帖",
"vi": "khắc pháp thiếp lên gỗ hoặc đá rồi rập mực để phổ biến"
},
{
"hv": "Song câu khuếch điền",
"zh": "双钩廓填",
"vi": "đồ hai đường viền nét rồi tô mực vào giữa, cách làm bản mô đời Đường"
},
{
"hv": "Ngạnh hoàng hưởng thác",
"zh": "硬黄响拓",
"vi": "dùng giấy sáp vàng trong mờ đặt trên bản gốc, soi sáng để đồ lại"
},
{
"hv": "Bình thôi bình tha",
"zh": "平推平拖",
"vi": "đẩy phẳng kéo phẳng; lối đi bút chỉ dừng ấn ở đầu và cuối nét"
},
{
"hv": "Phiên nữu, khỏa thúc, giảo chuyển",
"zh": "翻扭、裹束、绞转",
"vi": "vặn, bó, xoắn ngọn bút trong khi đi nét; theo tác giả là cốt lõi của cổ pháp Tấn"
},
{
"hv": "Bi diện thiếp cốt",
"zh": "碑面帖骨",
"vi": "mặt bia xương thiếp: dáng chữ bia nhưng bút ý thiếp, như Triệu Chi Khiêm"
},
{
"hv": "Dân gian thư phong",
"zh": "民间书风",
"vi": "trào lưu lấy chữ thẻ tre, giấy cổ không tên tuổi làm nguồn cảm hứng"
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Vương Trứ",
"zh": "王著",
"years": "thế kỷ X, đầu đời Tống",
"note": "phụng chỉ biên khắc «Thuần Hóa các thiếp» thời Tống Thái Tông"
},
{
"name": "Triệu Mạnh Phủ",
"zh": "赵孟頫",
"years": "1254–1322, đời Nguyên",
"note": "bị tác giả coi là chuẩn mực của lối nét phẳng"
},
{
"name": "Đổng Kỳ Xương",
"zh": "董其昌",
"years": "1555–1636, đời Minh",
"note": "đại biểu thiếp học Minh mạt, nét giản lược"
},
{
"name": "Mễ Phế",
"zh": "米芾",
"years": "1051–1107, Bắc Tống",
"note": "được tác giả khen là truy tìm cổ pháp thành công"
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "nhận ra cổ pháp nhưng làm quá tay"
},
{
"name": "Nguyễn Nguyên",
"zh": "阮元",
"years": "1764–1849, đời Thanh",
"note": "nêu thuyết Nam thiếp Bắc bi"
},
{
"name": "Thẩm Doãn Mặc",
"zh": "沈尹默",
"years": "1883–1971",
"note": "phục hưng thiếp học thế kỷ XX, bị tác giả phê bình về khẩu quyết vạn hào tề lực"
},
{
"name": "Quách Mạt Nhược",
"zh": "郭沫若",
"years": "1892–1978",
"note": "phía nghi ngờ «Lan Đình tự» trong cuộc tranh luận 1965"
},
{
"name": "Sa Mạnh Hải",
"zh": "沙孟海",
"years": "1900–1992",
"note": "thầy của tác giả, khảo cứu tư thế ngồi và cầm bút cổ"
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả nói thiếp học thực chất gần với bia hơn là với mặc tích?",
"Phân biệt phái trung thực và phái phát huy trong bản mô đời Đường. Tác giả dựa vào tiêu chí gì?",
"Những điều kiện sinh hoạt và dụng cụ nào theo tác giả làm nét Tấn khác nét sau Đường?",
"So sánh hai con đường «đi vòng» và «đào sâu» của thư pháp đương đại.",
"Hãy nêu một phản biện có thể có đối với lý thuyết tân thiếp học."
]
}
]
},
{
"id": "c21",
"no": "Bài 21",
"title": "Nhận thức bước đầu về «phép cầm bút» trong thư luận",
"titleZh": "书论中关于“执笔法”论述的初步认识",
"author": "Ngô Hiểu Minh",
"pages": "288–292",
"summary": "Bài viết sắp xếp các luận điểm về cầm bút trong thư luận cổ thành bốn nhóm vấn đề, rồi giải thích vì sao người xưa bàn về cầm bút nhiều đến vậy và vì sao học giới hiện đại lại ít chạm tới.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Phép cầm bút là đề tài thư luận Trung Hoa bàn nhiều nhất mà khó nói rõ nhất. Ngô Hiểu Minh không tìm «cách cầm đúng». Ông xem các lời bàn như một hiện tượng có lịch sử: ai viết, trong hoàn cảnh nào, vì sao vênh nhau."
},
{
"t": "h",
"x": "Vì sao người xưa nói nhiều về cầm bút"
},
{
"t": "p",
"x": "Người viết thư luận xưa đều cầm bút hằng ngày, nên với họ cầm bút là thao tác thật. Thư pháp cổ lại gắn với viết chữ để dùng, nên chữ «kỹ» luôn được coi trọng. Tác giả lưu ý: trước đời Đường hầu như không có văn bản bàn về cầm bút mà niên đại chắc chắn, ngay «Bút trận đồ» của Vệ phu nhân cũng còn bị nghi. Luận thuyết chỉ nở rộ từ đời Đường, cùng lúc ý thức kỹ pháp lên cao."
},
{
"t": "h",
"x": "Bốn nhóm vấn đề"
},
{
"t": "p",
"x": "**Cầm cao hay thấp.** Cầm cao là cầm gần đầu quản, treo cổ tay và khuỷu; cầm thấp là cầm khúc giữa hoặc dưới. Từ Minh, Thanh, ý kiến thiên hẳn về cầm cao:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "学书第一执笔。执笔欲高，低则拘挛。执笔高则臂悬，悬则骨力兼到，字势无限。",
"hv": "Học thư đệ nhất chấp bút. Chấp bút dục cao, đê tắc câu luyên. Chấp bút cao tắc tí huyền, huyền tắc cốt lực kiêm đáo, tự thế vô hạn.",
"vi": "Học chữ, việc đầu tiên là cầm bút. Cầm bút nên cao, cầm thấp thì gò bó co quắp. Cầm cao thì cánh tay treo lên, tay treo thì cốt lực đều tới, thế chữ không giới hạn.",
"src": "Chu Lý Trinh, «Thư học tiệp yếu»"
},
{
"t": "p",
"x": "**Các ngón tay trên quản bút.** Nhóm này nhiều thuật ngữ nhất: phép hai ngón, ba ngón, «ngũ tự pháp» của Lục Hi Thanh đời Đường, phép nhiều chữ hơn của Lý Dục. Tô Thức dùng lối «đơn câu», sau ông ít người theo. Thế kỷ XX, Thẩm Doãn Mặc khẳng định chỉ ngũ tự pháp là hợp lý. Về cầm chặt hay lỏng thì có đủ bốn phe, vì ai cũng xuất phát từ cảm giác tay riêng. Tác giả thấy Sa Mạnh Hải xác đáng nhất: độ chặt hầu như không quyết định hay dở, mà gắn với cả quá trình vận bút."
},
{
"t": "p",
"x": "**Ngón, cổ tay, cánh tay.** Có ba thế: huyền oản, đề oản, chẩm oản; người xưa phần đông đề cao huyền oản. Trình Dao Điền nói chuỗi truyền lực:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "书成于笔，笔运于指，指运于腕，腕运于肘，肘运于肩。",
"hv": "Thư thành ư bút, bút vận ư chỉ, chỉ vận ư oản, oản vận ư trửu, trửu vận ư kiên.",
"vi": "Chữ thành nhờ bút, bút do ngón vận, ngón do cổ tay vận, cổ tay do khuỷu vận, khuỷu do vai vận.",
"src": "Trình Dao Điền, «Thông nghệ lục»"
},
{
"t": "p",
"x": "Đời Thanh, Bao Thế Thần giữ ngũ tự pháp nhưng nhấn mạnh cầm sát, Hà Thiệu Cơ dùng «hồi oản», cánh tay cong như giương cung."
},
{
"t": "p",
"x": "**Thay đổi theo thời đại.** Người xưa tin dụng bút nghìn đời không đổi, và tác giả cho rằng chính vì thế nhiều cuộc tranh cãi không ngã ngũ. Trương Tông Tường nhận ra người trước Đường ngồi chiếu, không bàn cao. Sa Mạnh Hải dựa vào hình ảnh trên cổ vật để chứng minh thời ấy cầm bút nghiêng; tác giả đánh giá đây là hướng nghiên cứu có giá trị."
},
{
"t": "h",
"x": "Kết luận của tác giả và ý nghĩa cho người học"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả kết luận: người xưa coi «kỹ» là đường tới «đạo»; học giới hiện đại ít thực hành nên né kỹ pháp, nhưng có thể phân tích từ góc độ khác như Khâu Chấn Trung; và việc phép cầm bút của Thẩm Doãn Mặc được đưa vào giáo dục tập viết toàn quốc là chuyện vượt khỏi nghệ thuật, chưa ai nghiên cứu."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học: không có phép cầm nào đúng tuyệt đối. Hãy thử cầm cao, cầm thấp, treo và kê cổ tay trên cùng một chữ để thấy nét đổi ra sao, và khi đọc khẩu quyết thì hỏi người nói ngồi thế nào, viết chữ cỡ nào."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Chấp bút pháp",
"zh": "执笔法",
"vi": "phép cầm bút: vị trí, độ cao và độ chặt của tay trên quản bút"
},
{
"hv": "Ngũ tự pháp",
"zh": "五字法",
"vi": "phép năm chữ 擫、押、钩、格、抵 do Lục Hi Thanh truyền, chia phần việc cho năm ngón"
},
{
"hv": "Đơn câu / song câu",
"zh": "单钩 / 双钩",
"vi": "một ngón hoặc hai ngón (trỏ, giữa) móc phía trước quản bút"
},
{
"hv": "Chỉ thực chưởng hư",
"zh": "指实掌虚",
"vi": "ngón tay chắc, lòng bàn tay rỗng"
},
{
"hv": "Huyền oản",
"zh": "悬腕",
"vi": "treo cổ tay khỏi mặt bàn khi viết"
},
{
"hv": "Hồi oản",
"zh": "回腕",
"vi": "lối cầm của Hà Thiệu Cơ, cổ tay vòng vào, lòng bàn tay hướng ngực"
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Lục Hi Thanh",
"zh": "陆希声",
"years": "đời Đường",
"note": "người truyền ngũ tự pháp"
},
{
"name": "Lý Dục",
"zh": "李煜",
"years": "937–978, Nam Đường",
"note": "vua Nam Đường, bàn phép cầm bút trong «Thư thuật»"
},
{
"name": "Hà Thiệu Cơ",
"zh": "何绍基",
"years": "1799–1873, đời Thanh",
"note": "dùng lối cầm hồi oản"
},
{
"name": "Thẩm Doãn Mặc",
"zh": "沈尹默",
"years": "1883–1971",
"note": "cổ súy ngũ tự pháp, ảnh hưởng lớn tới giáo dục tập viết"
},
{
"name": "Sa Mạnh Hải",
"zh": "沙孟海",
"years": "1900–1992",
"note": "nghiên cứu cầm bút thay đổi theo thời đại qua hình ảnh cổ vật"
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tác giả chia các luận thuyết về cầm bút thành bốn nhóm vấn đề nào?",
"Vì sao ý kiến về cầm chặt hay cầm lỏng lại không thống nhất được?",
"Lối sống ngồi chiếu trước đời Đường ảnh hưởng tới cách cầm bút như thế nào theo Sa Mạnh Hải?",
"Hãy thử viết cùng một chữ khi cầm bút cao và cầm bút thấp rồi mô tả khác biệt bạn thấy."
]
}
]
},
{
"id": "c22",
"no": "Bài 22",
"title": "Giá trị bản thể của bút pháp",
"titleZh": "论书法笔法的本体价值",
"author": "Hứa Hồng Lưu",
"pages": "293–301",
"summary": "Hứa Hồng Lưu lập luận rằng bút pháp là yếu tố gốc, sinh ra kết cấu và phong cách; cái «thường» của bút pháp phải giữ, cái «biến» phải dựa trên cái thường thì mới có giá trị.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài trích từ chuyên khảo «Kỹ dữ đạo» (2000) của Hứa Hồng Lưu. Tác giả bàn quan hệ của bút pháp với kết cấu và với phong cách, đứng về phía «bút pháp là thứ nhất», nhưng cũng chỉ ra rằng kết cấu tác động ngược lại bút pháp."
},
{
"t": "h",
"x": "Kết cấu là dấu vết của ngọn bút chuyển động"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả hiểu kết cấu là quá trình ngọn bút chuyển động hiện thành vết mực, gồm ba tầng: điểm họa, kết tự, chương pháp. Coi hình nét cũng là kết cấu thì cuộc tranh cãi «bút pháp hay kết cấu trước» tự gỡ. Ông Phương Cương nói kết thể sinh từ dụng bút. Mắt xích nối hai bên là «thế»: mỗi lần hạ bút tạo quán tính, nét sau tiếp thế nét trước, chữ và bức chữ cứ thế mà thành. Bao Thế Thần tả cái thế ấy:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "古帖字体大小颇有相径庭者，如老翁携幼孙行，长短参差，而情意真挚，痛痒相关。",
"hv": "Cổ thiếp tự thể đại tiểu phả hữu tương kính đình giả, như lão ông huề ấu tôn hành, trường đoản sâm si, nhi tình ý chân chí, thống dưỡng tương quan.",
"vi": "Trong thiếp cổ, chữ lớn chữ nhỏ có khi chênh nhau rất xa, như ông già dắt cháu nhỏ đi, cao thấp so le mà tình ý thắm thiết, đau ngứa có nhau.",
"src": "Bao Thế Thần, «Nghệ chu song tiếp – Đáp Hy Tái Cửu vấn»"
},
{
"t": "p",
"x": "Vì vậy tô giống hình nét chưa chắc học được bút pháp: chính người viết bản gốc cũng không lặp lại được một nét, vì giấy, bút, tâm trạng lần nào cũng khác. Cái cần nắm là quy luật tất nhiên, Ông Phương Cương gọi là «hoạt bút». Hơn hai mươi chữ «chi» trong «Lan Đình tự» khác nhau, theo tác giả, chủ yếu vì Vương Hi Chi thuận theo thế bút của từng chữ:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "一字之体，定于初下笔。",
"hv": "Nhất tự chi thể, định ư sơ hạ bút.",
"vi": "Thể của một chữ được định ngay từ lúc mới hạ bút.",
"src": "Khương Quỳ, «Tục thư phổ»"
},
{
"t": "quote",
"zh": "一点成一字之规，一字乃终篇之准。",
"hv": "Nhất điểm thành nhất tự chi quy, nhất tự nãi chung thiên chi chuẩn.",
"vi": "Một chấm làm khuôn cho cả chữ, một chữ làm chuẩn cho cả bài.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Cách cầm và vận bút cũng quyết định kết cấu. Người trước Đường ngồi chiếu cầm bút nghiêng, nên Triệu Mạnh Phủ học Vương sâu đến đâu kết cấu vẫn khác Nhị Vương. Tô Thức kê cổ tay nên nét thiên «nội áp», Hà Thiệu Cơ treo cao tay nên thuận «ngoại thác». Còn có «thể thế»: chữ Âu chặt trong tỏa ngoài nên cần nhiều khoảng trống, chữ Nhan chặt ngoài thu trong nên hàng chữ dày. Tác giả cắt chữ Âu, chữ Nhan dán lại với khoảng cách đổi ngược, và cả hai đều hỏng."
},
{
"t": "h",
"x": "Kết cấu tác động ngược: «hữu ý» và «vô ý»"
},
{
"t": "p",
"x": "Sáng tác có hai giai đoạn, ấp ủ trước và lúc viết, giai đoạn nào cũng có phần cố ý và phần tự nhiên. Lời đề tương truyền của Vương Hi Chi nói về ý có trước bút:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫欲书者，先乾研墨，凝神静思，预想字形大小、偃仰、平直、振动，令筋脉相连，意在笔前，然后作字。",
"hv": "Phù dục thư giả, tiên can nghiên mặc, ngưng thần tĩnh tư, dự tưởng tự hình đại tiểu, yển ngưỡng, bình trực, chấn động, linh cân mạch tương liên, ý tại bút tiền, nhiên hậu tác tự.",
"vi": "Người muốn viết, trước hết mài mực cho sánh, tập trung tinh thần, lặng lẽ suy nghĩ, hình dung trước chữ lớn nhỏ, ngả ngửa, ngang thẳng, rung động, khiến gân mạch liền nhau; ý có trước bút, rồi mới viết chữ.",
"src": "Vương Hi Chi (tương truyền), «Đề Vệ phu nhân Bút trận đồ hậu»"
},
{
"t": "p",
"x": "Kiệt tác «vô ý» như «Lan Đình tự», «Tranh tọa vị» dựa trên nhiều năm «hữu ý» tích lũy. Lúc viết, muốn có cái thanh đạm của Dương Ngưng Thức hay Đổng Kỳ Xương thì phải giữ chương pháp thưa mà không rời. Lục Duy Chiêu quen phác bố cục trước rồi viết một mạch. Ngược lại, tác giả phê phán thuyết «kết cấu trên hết», vì nó làm nghèo bút pháp."
},
{
"t": "h",
"x": "Bút pháp và phong cách: cái «thường» và cái «biến»"
},
{
"t": "p",
"x": "Phong cách cá nhân phải hiện qua kết cấu và mực, mà hai thứ ấy do bút pháp chi phối; vậy lịch sử phong cách là lịch sử của «thường» và «biến» trong bút pháp. Câu «dụng bút thiên cổ bất dịch» của Triệu Mạnh Phủ, theo Chu Tinh Liên, nói về thớ thịt của nét chứ không phải diện mạo. Tác giả cho rằng Nam Tống tùy tiện bỏ cái thường, và lời kêu gọi trở về cổ pháp của Triệu là để khôi phục nó."
},
{
"t": "p",
"x": "«Trình thức», khuôn phép đã tinh luyện, là dấu hiệu bút pháp trưởng thành chứ không phải gông cùm. «Nô thư» của nhà sư Á Tê chỉ chê người giữ phép mà không biết biến, không bảo bỏ phép. Muốn giữ cái thường thì phải hiểu nguồn dòng và bỏ công luyện. Vương Hiến Chi đổi từ nội áp sang ngoại thác là cái biến đứng trên cái thường; còn Trương Dung đời Nam Tề thì nói:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "非恨臣无二王法，亦恨二王无臣法。",
"hv": "Phi hận thần vô Nhị Vương pháp, diệc hận Nhị Vương vô thần pháp.",
"vi": "Không hận thần không có phép của Nhị Vương, mà hận Nhị Vương không có phép của thần.",
"src": "Trương Dung, lời đáp Tề Cao Đế"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả coi đó là phản chứng: biến mà bỏ thường thì bị đào thải. Ông khép bài bằng ý kế thừa và đổi mới nương nhau:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "易穷则变，变则通，通则久。",
"hv": "Dịch cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu.",
"vi": "Dịch đến chỗ cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền.",
"src": "«Chu Dịch – Hệ từ hạ»"
},
{
"t": "quote",
"zh": "夫物不因不生，不革不成。",
"hv": "Phù vật bất nhân bất sinh, bất cách bất thành.",
"vi": "Vật không nương theo cái cũ thì không sinh, không đổi mới thì không thành.",
"src": "Dương Hùng, «Thái huyền»"
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học: lâm thiếp là học chuyển động sinh ra hình nét, không phải chép đường viền. Chữ lâm chưa giống thì xem lại cách hạ bút và thế bút trước khi sửa dáng."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Bút pháp",
"zh": "笔法",
"vi": "cách cầm, vận và dụng bút; theo tác giả là yếu tố gốc của thư pháp"
},
{
"hv": "Kết cấu",
"zh": "结构",
"vi": "vết mực của ngọn bút chuyển động, gồm ba tầng điểm họa, kết tự, chương pháp"
},
{
"hv": "Bút thế",
"zh": "笔势",
"vi": "quán tính chuyển động nối nét trước với nét sau"
},
{
"hv": "Thể thế",
"zh": "体势",
"vi": "thế của kết cấu chữ, ví dụ chặt trong tỏa ngoài hay chặt ngoài thu trong"
},
{
"hv": "Hoạt bút",
"zh": "活笔",
"vi": "bút sống: nắm được quy luật tất nhiên nên hình nét biến hóa tự do"
},
{
"hv": "Nội áp / ngoại thác",
"zh": "内擫 / 外拓",
"vi": "lối dùng bút thu vào và mở ra, thường gắn với Vương Hi Chi và Vương Hiến Chi"
},
{
"hv": "Trình thức",
"zh": "程式",
"vi": "khuôn phép đã được tinh luyện của một nghệ thuật"
},
{
"hv": "Nô thư",
"zh": "奴书",
"vi": "chữ nô lệ, lời chê của Á Tê với người giữ phép mà không biết biến"
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Ông Phương Cương",
"zh": "翁方纲",
"years": "1733–1818, đời Thanh",
"note": "nêu ý kết thể sinh từ dụng bút và khái niệm hoạt bút"
},
{
"name": "Bao Thế Thần",
"zh": "包世臣",
"years": "1775–1855, đời Thanh",
"note": "tác giả «Nghệ chu song tiếp», phân tích chương pháp gốc ở bút pháp"
},
{
"name": "Á Tê",
"zh": "亚栖",
"years": "đời Đường mạt",
"note": "nhà sư viết thảo, nêu khái niệm nô thư"
},
{
"name": "Trương Dung",
"zh": "张融",
"years": "444–497, Nam Tề",
"note": "nổi tiếng với câu tự phụ về phép của mình và của Nhị Vương"
},
{
"name": "Lục Duy Chiêu",
"zh": "陆维钊",
"years": "1899–1980",
"note": "thư gia hiện đại, quen phác bố cục trước khi viết"
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả coi hình dáng một nét cũng là một tầng của kết cấu?",
"Giải thích vì sao lâm giống hệt hình nét chưa chắc đã học được bút pháp.",
"Thí nghiệm cắt dán chữ Âu và chữ Nhan cho thấy điều gì về quan hệ bút pháp và chương pháp?",
"Phân biệt trình thức với nô thư theo cách hiểu của tác giả.",
"Theo bài, cái biến của Vương Hiến Chi khác cái biến của Trương Dung ở chỗ nào?"
]
}
]
},
{
"id": "c23",
"no": "Bài 23",
"title": "Từ biến đổi nhận thức bản thể luận nhìn mô thức sáng tác thư pháp sắp tới",
"titleZh": "从书法本体论认识的变化看今后书法创作的模式和走向",
"author": "Kim Hiểu Minh",
"pages": "302–309",
"summary": "Kim Hiểu Minh phân ba lối nhận thức bản thể thư pháp (truyền thống tự phát, tiền vệ, học viện) và dự báo ba mô thức sáng tác tương ứng sẽ cùng tồn tại lâu dài.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài đăng trên «Văn nghệ nghiên cứu» năm 2001, giữa lúc giới thư pháp Trung Quốc tranh luận thư pháp là gì khi bút lông đã rời đời sống hằng ngày. «Bản thể luận» ở đây là cách một nghệ thuật tự hiểu định nghĩa và quy luật riêng của mình. Kim Hiểu Minh mô tả ba lối nhận thức rồi suy ra ba mô thức sáng tác; phần đánh giá của ông gần với phái học viện của Trần Chấn Liêm."
},
{
"t": "h",
"x": "Ba lối hiểu «thư pháp là gì»"
},
{
"t": "p",
"x": "**Truyền thống, tự phát.** Hai nghìn năm, thư pháp được hiểu chủ yếu là kỹ thuật viết chữ nâng thành nghệ thuật: bút pháp, kết thể, chương pháp, khổ thức, cùng cốt cách văn hóa phía sau. Vì buộc phải viết chữ Hán, sự chú ý dồn vào chữ và văn, còn các câu hỏi về nội dung, hình thức, chủ thể của một nghệ thuật độc lập ít được đặt ra. Ví dụ của tác giả là Thẩm Doãn Mặc: phân biệt rõ thư pháp với viết chữ, nhưng bàn tính nghệ thuật lại quay về kỹ thuật."
},
{
"t": "p",
"x": "**Tiền vệ.** Từ thập niên 1980, một số người cho rằng thư pháp phải được hiểu lại từ gốc, có người muốn bỏ hẳn chữ. Họ coi trọng ý thức chủ thể và «ngôn ngữ» hình thức, chịu ảnh hưởng nghệ thuật hiện đại phương Tây và thư đạo tiền vệ Nhật Bản. Theo tác giả, họ tiếp thu máy móc, thiếu hệ lý luận nên bị phản bác mạnh."
},
{
"t": "p",
"x": "**Học viện.** Người khởi xướng phần lớn gắn với trường mỹ thuật, vững cả lý luận lẫn thực hành truyền thống. Họ cho rằng thư pháp là nghệ thuật độc lập duy nhất lấy chữ làm chất liệu, nên càng cần chuyên nghiệp hóa; vẫn lấy viết chữ Hán làm chính nhưng không bài xích vay mượn từ nghệ thuật khác."
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả coi quá trình ấy là bước tiến từ tự phát đến tự giác."
},
{
"t": "h",
"x": "Ba mô thức sáng tác"
},
{
"t": "p",
"x": "**Mô thức cổ điển** là lối viết thuần túy, trọng rèn bút mực. Nội dung tác phẩm gần như chỉ là bài thơ được chép, mà theo tác giả nội dung văn tự và nội dung nghệ thuật là hai chuyện khác nhau. Hình thức ngoài việc đổi bài và khổ giấy thì hầu như không đổi; các trào lưu «tân cổ điển» vẫn dừng ở tầng kỹ thuật."
},
{
"t": "p",
"x": "**Mô thức tiền vệ** chưa thành hình hẳn. Có ba cách làm: viết ít chữ, khai thác nghĩa tượng hình và tháo dựng kết cấu; thiên về thủy mặc đến mức lẫn với tranh trừu tượng; kết hợp trình diễn, sắp đặt. Tác giả thừa nhận có tác phẩm tốt nhưng nhìn chung thiếu chiều sâu."
},
{
"t": "p",
"x": "**Mô thức học viện**, hay sáng tác theo chủ đề, dựa trên ba điểm: nêu chủ đề, coi trọng hình thức, bao hàm kỹ thuật cổ điển. Chủ đề không nhất thiết lớn; một bó hoa cũng có chủ đề rõ, như tranh Lâm Phong Miên. Hình thức được đề cao nhưng thư pháp phải vẫn là thư pháp, và kỹ thuật bút pháp, chương pháp phải thuần thục."
},
{
"t": "h",
"x": "Dự báo: cùng tồn tại"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả cho rằng về kỹ thuật thì thư pháp truyền thống đã tới đỉnh, còn như một nghệ thuật độc lập thì mới bắt đầu. Ông nhận định ngay Ngô Xương Thạc, Vu Hữu Nhậm cũng chỉ thêm tên vào hàng người viết chữ đẹp từ Minh, Thanh, một nhận định gây tranh cãi. Nhưng ông không lo truyền thống tàn lụi: còn chữ Hán, còn người viết thì nó còn. Ba mô thức sẽ cùng tồn tại: cổ điển giữ vai trò văn hóa đại chúng, học viện đi đầu chuyên môn, tiền vệ góp cá tính; lịch sử sẽ tự gạn lọc."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học, bài này gợi một câu hỏi cho chính tác phẩm của mình: đang chép bài thơ cho đẹp hay đang muốn nói điều gì qua hình thức chữ? Cả hai đều chính đáng. Cũng nên nhớ rằng việc phủ nhận nội dung trong thư pháp cổ điển và xếp hạng danh gia cận đại là ý kiến của tác giả."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Bản thể luận",
"zh": "本体论",
"vi": "nhận thức về bản chất, định nghĩa và quy luật riêng của thư pháp"
},
{
"hv": "Tiền vệ phái",
"zh": "前卫派",
"vi": "khuynh hướng cách tân triệt để, coi trọng biểu hiện chủ thể, có khi bỏ chữ"
},
{
"hv": "Học viện phái",
"zh": "学院派",
"vi": "khuynh hướng xuất phát từ các trường mỹ thuật, chủ trương chuyên nghiệp hóa thư pháp"
},
{
"hv": "Chủ đề tính sáng tác",
"zh": "主题性创作",
"vi": "sáng tác lấy một chủ đề làm điểm xuất phát rồi mới chọn hình thức và kỹ pháp"
},
{
"hv": "Phúc thức",
"zh": "幅式",
"vi": "khổ thức tác phẩm: trung đường, điều bức, thủ quyển, đấu phương"
},
{
"hv": "Tự phát / tự giác",
"zh": "自发 / 自觉",
"vi": "hiểu ngầm theo thói quen, đối lại suy xét có ý thức"
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Thẩm Doãn Mặc",
"zh": "沈尹默",
"years": "1883–1971",
"note": "được dẫn làm ví dụ cho lối nhận thức truyền thống"
},
{
"name": "Trần Chấn Liêm",
"zh": "陈振濂",
"years": "sinh 1956",
"note": "người khởi xướng sáng tác thư pháp học viện phái"
},
{
"name": "Ngô Xương Thạc",
"zh": "吴昌硕",
"years": "1844–1927",
"note": "thư họa gia, bị tác giả đánh giá là cách tân trong khuôn khổ cũ"
},
{
"name": "Vu Hữu Nhậm",
"zh": "于右任",
"years": "1879–1964",
"note": "thư gia, nổi tiếng với tiêu chuẩn thảo thư"
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Lối nhận thức truyền thống về thư pháp đặt trọng tâm vào đâu, và theo tác giả nó thiếu điều gì?",
"Nêu ba đặc điểm của mô thức sáng tác học viện phái.",
"Vì sao tác giả cho rằng các mô thức sẽ cùng tồn tại thay vì thay thế nhau?",
"Bạn có đồng ý rằng nội dung văn tự không phải nội dung nghệ thuật của tác phẩm thư pháp không? Giải thích."
]
}
]
},
{
"id": "c30",
"no": "Bài 24",
"title": "Khảo biện «tam thể» của Chung Do",
"titleZh": "钟繇“三体”考辨",
"author": "Hứa Hồng Lưu",
"pages": "310–316",
"summary": "Hứa Hồng Lưu khảo lại ba thể chữ của Chung Do theo ghi chép của Dương Hân và cho rằng đó là ba phong cách gắn với ba công dụng: chữ khắc đá (Lệ thư Ngụy góc cạnh), chữ chương trình (lối chữ quy phạm mà nay gọi là tả kinh thể) và chữ hành áp (lối viết thư từ, gồm cả các biểu bằng Chân thư).",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Chung Do (Tào Ngụy) được tôn là ông tổ chữ Khải; nguồn sớm nhất về sở trường của ông là câu của Dương Hân chia nghệ thuật ông thành **ba thể**, mỗi thể một công dụng. Vấn đề Hứa Hồng Lưu đặt ra rất cụ thể: ba thể ấy trông như thế nào? Ông cảnh báo rằng thời cổ, nhất là giai đoạn chữ viết đang chuyển biến, hiện tượng *một thể nhiều tên, nhiều thể một tên* rất phổ biến, nên không được lấy khái niệm hôm nay để đoán người xưa; phải đối chiếu văn hiến với hiện vật."
},
{
"t": "quote",
"zh": "钟有三体：一曰铭石之书，最妙者也；二曰章程书，传秘书、教小学者也；三曰行狎书，相闻者也。三法皆世人所善。",
"hv": "Chung hữu tam thể: nhất viết minh thạch chi thư, tối diệu giả dã; nhị viết chương trình thư, truyền bí thư, giáo tiểu học giả dã; tam viết hành áp thư, tương văn giả dã. Tam pháp giai thế nhân sở thiện.",
"vi": "Chung [Do] có ba thể: một là chữ khắc đá, tuyệt diệu nhất; hai là chữ chương trình, dùng để chép truyền sách mật và dạy trẻ học chữ; ba là chữ hành áp, dùng cho thư từ qua lại. Cả ba phép đều được người đời khen giỏi.",
"src": "Dương Hân, «Thái cổ lai năng thư nhân danh»"
},
{
"t": "h",
"x": "Chữ khắc đá: một phong cách, không chỉ là chữ Lệ"
},
{
"t": "p",
"x": "Không có văn bia nào chắc chắn của Chung Do, nên tác giả suy từ bia đá Tam Quốc còn lại: bia Tào Ngụy (như «Thượng tôn hiệu», «Thụ thiện biểu», «Khổng Tiện») đều thân viết Lệ, trán viết Triện; Đông Ngô đa dạng hơn nhưng chỉ là ngoại lệ. Vậy chữ khắc đá của Chung Do chủ yếu là **chữ Lệ**."
},
{
"t": "p",
"x": "Nhưng Lệ thư Ngụy có diện mạo riêng: nét vuông cứng, khởi bút và chuyển gập lộ góc cạnh, khác vẻ mềm mại của Lệ Hán. Vì vậy theo tác giả, \"minh thạch chi thư\" là tên của một **phong cách viết theo một phép riêng** (có cả yếu tố dao khắc), chứ không phải tên một loại tự thể."
},
{
"t": "h",
"x": "Chữ chương trình: tiêu chuẩn là sự quy phạm"
},
{
"t": "p",
"x": "Thường người ta đồng nhất \"chương trình thư\" với **Bát phân**, theo Trương Hoài Quán. Nhưng nguồn đời Ngụy và «Đường lục điển» lại gọi Lệ thư trên bia là \"bát phân\" — tức chính chữ khắc đá; thế thì hai thể của Chung Do trùng nhau."
},
{
"t": "quote",
"zh": "楷隶初制，大范几同，故后人惑之……渐若“八”字分散，又名之为八分。时人用写篇章或写法令，亦谓之章程书。",
"hv": "Khải lệ sơ chế, đại phạm cơ đồng, cố hậu nhân hoặc chi… tiệm nhược \"bát\" tự phân tán, hựu danh chi vi bát phân. Thời nhân dụng tả thiên chương hoặc tả pháp lệnh, diệc vị chi chương trình thư.",
"vi": "Khải và Lệ lúc mới đặt ra, khuôn phép lớn gần như nhau, nên người sau lẫn lộn… dần dần [nét] tỏa ra như chữ \"bát\" (八), nên lại gọi là Bát phân. Người đương thời dùng nó để chép văn chương hoặc chép pháp lệnh, nên cũng gọi là chương trình thư.",
"src": "Trương Hoài Quán, «Thư đoạn»"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả bèn đi từ **công dụng**: chép sách mật, dạy trẻ, chép văn chương, pháp lệnh đều đòi chữ chuẩn và dễ đọc. Tên gọi cũng vậy: \"trình\" nghĩa là phép tắc, khuôn mẫu, nên nó còn gọi là \"chương khải\". Ông bác thuyết coi chương trình thư đơn giản là chữ Khải."
},
{
"t": "p",
"x": "Giả thuyết táo bạo nhất: lối chữ giữa Chân và Lệ nay gọi là \"tả kinh thể\" (bản «Chư Phật yếu tập kinh» năm 296, bản chép «Tam quốc chí» đời Tấn) chính là **chương trình thư**. Căn cứ: Vương Quảng thời Tấn được ghi là \"giỏi chương khải, truyền phép Chung\"; «Tam quốc chí» là \"văn chương\" chứ không phải kinh; thư thủ các tỉnh quán đời Đường vẫn chép kinh bằng lối này. Danh thiếp gỗ Đông Ngô cho thấy cùng một dòng, gốc từ thẻ tre thời Chiến Quốc – Tần – Hán."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng phản bác Khải Công, Mã Lý Thiên khi coi chương trình thư là chữ viết tấu biểu (mẫu là «Tiến Quý Trực biểu»): đó là lẫn một tiêu chuẩn quy phạm của chữ với tên một thể loại văn."
},
{
"t": "h",
"x": "Chữ hành áp: nghệ thuật của thư từ"
},
{
"t": "p",
"x": "Vậy «Tuyên thị biểu», «Nhung lộ biểu» thuộc thể nào? Tác giả xếp vào **hành áp thư**, dù thường thức từ Vương Tăng Kiền coi nó là hành thư — \"hành thư\" Nam triều không đồng nghĩa với hành thư từ giữa đời Đường. \"Tương văn\" là thư từ, và chữ viết thư khi ấy gồm cả Thảo lẫn Hành."
},
{
"t": "p",
"x": "Bản chất nằm ở tên gọi: \"hành\" là liền mạch (nét đứt ý liền), trôi chảy; \"áp\" là thân mật, đùa vui với bút mực. Đó là lối viết chăm chút bút mực, gửi ý vào chỗ vô ý. So «Hoàn thị thiếp» (Chân thư, truyền là bản lâm của Vương Hi Chi) với chữ tả kinh, thấy rõ nghiêng chính xen nhau, lớn nhỏ so le. Vì vậy hành áp thư bao gồm **cả Chân thư**, và các biểu của Chung Do dù dâng vua vẫn viết bằng thể ấy. Ý của Tôn Quá Đình về Chung Do có thể giúp ta hiểu điều này:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "真以点画为形质，使转为情性；草以点画为情性，使转为形质……元常不草，使转纵横。",
"hv": "Chân dĩ điểm họa vi hình chất, sử chuyển vi tình tính; thảo dĩ điểm họa vi tình tính, sử chuyển vi hình chất… Nguyên Thường bất thảo, sử chuyển tung hoành.",
"vi": "Chữ Chân lấy chấm nét làm hình chất, lấy sử chuyển (đưa và xoay bút) làm tình tính; chữ Thảo lấy chấm nét làm tình tính, lấy sử chuyển làm hình chất… Nguyên Thường (Chung Do) không viết Thảo mà sử chuyển vẫn dọc ngang tung hoành.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "h",
"x": "Kết luận và ý nghĩa cho người học"
},
{
"t": "p",
"x": "Tóm lại, \"thể\" trong \"tam thể\" không phải **tự thể** theo văn tự học mà là **thư thể** — phong cách tương ứng với công dụng, thực hiện bằng kỹ pháp riêng (kể cả dao khắc)."
},
{
"t": "p",
"x": "Bài học cho người học: gặp thuật ngữ cổ, hãy hỏi chữ ấy *dùng để làm gì* trước khi hỏi *thuộc thể nào*. Lâm «Tuyên thị biểu», đừng tô cho ngay ngắn như Khải đời sau; tinh thần của nó là liền mạch, nghiêng chính tự nhiên. Còn khi viết cho người khác dễ đọc thì cần tinh thần \"chương trình\". Đây là giả thuyết riêng của tác giả, nên đọc như một ý kiến trong cuộc tranh luận còn mở."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Tam thể",
"zh": "三体",
"vi": "Ba thể chữ của Chung Do theo Dương Hân; theo tác giả là ba phong cách gắn với ba công dụng."
},
{
"hv": "Minh thạch chi thư",
"zh": "铭石之书",
"vi": "Chữ khắc trên bia, kệ, mộ chí; thời Ngụy chủ yếu là Lệ thư nét vuông cứng, lộ góc cạnh."
},
{
"hv": "Chương trình thư / chương khải",
"zh": "章程书 / 章楷",
"vi": "Chữ quy phạm, dễ đọc, dùng chép sách, dạy học, chép văn chương, pháp lệnh."
},
{
"hv": "Hành áp thư",
"zh": "行狎书（行押书）",
"vi": "Chữ dùng cho thư từ; liền mạch, linh động, thân mật; có thể gồm Thảo, Hành và cả Chân."
},
{
"hv": "Tương văn",
"zh": "相闻",
"vi": "Thông tin cho nhau; chỉ thư từ, xích độc qua lại."
},
{
"hv": "Bát phân",
"zh": "八分",
"vi": "Tên gọi gây tranh cãi; đời Ngụy – Đường thường chỉ Lệ thư trên bia và thạch kinh."
},
{
"hv": "Tự thể / thư thể",
"zh": "字体 / 书体",
"vi": "Tự thể là loại hình chữ theo văn tự học (Triện, Lệ, Khải…); thư thể là phong cách viết."
},
{
"hv": "Tả kinh thể",
"zh": "写经体",
"vi": "Tên hiện đại cho lối chữ chép kinh giữa Chân và Lệ; tác giả cho rằng tên đúng là chương trình thư."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Chung Do",
"zh": "钟繇",
"years": "151–230, Tào Ngụy",
"note": "Tự Nguyên Thường; danh gia chữ Khải sơ kỳ, gắn với «Tuyên thị biểu», «Tiến Quý Trực biểu», «Hoàn thị thiếp»."
},
{
"name": "Dương Hân",
"zh": "羊欣",
"years": "370–442, Đông Tấn – Lưu Tống",
"note": "Tác giả «Thái cổ lai năng thư nhân danh», nguồn sớm nhất ghi “tam thể” của Chung Do."
},
{
"name": "Trương Hoài Quán",
"zh": "张怀瓘",
"years": "thế kỷ VIII, đời Đường",
"note": "Tác giả «Thư đoạn», đồng nhất Bát phân với chương trình thư."
},
{
"name": "Vương Tăng Kiền",
"zh": "王僧虔",
"years": "426–485, Nam Tề",
"note": "Cho rằng hành áp thư tức là hành thư."
},
{
"name": "Vệ Ký",
"zh": "卫觊",
"years": "? – 229, Tào Ngụy",
"note": "Theo tác giả là người soạn và viết «Thượng tôn hiệu tấu», «Thụ thiện biểu» (thường bị gán cho Lương Hộc hay Chung Do)."
},
{
"name": "Hứa Hồng Lưu",
"zh": "许洪流",
"years": "hiện đại",
"note": "Tác giả bài viết; nhà nghiên cứu thư pháp."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao tác giả cho rằng “minh thạch chi thư” là một phong cách chứ không chỉ là chữ Lệ? Đặc điểm hình thể của Lệ thư Tào Ngụy là gì?",
"Mâu thuẫn nào khiến tác giả không chấp nhận việc đồng nhất chương trình thư với Bát phân?",
"Tác giả dựa vào những lý lẽ nào để gọi “tả kinh thể” là chương trình thư? Em thấy lý lẽ nào thuyết phục nhất, yếu nhất?",
"Tại sao «Tuyên thị biểu» được xếp vào hành áp thư? Điều đó thay đổi cách em lâm chữ Chung Do như thế nào?"
]
}
]
},
{
"id": "c24",
"no": "Bài 25",
"title": "Khảo lược danh xưng người trong thư trát của Vương Hi Chi, Vương Hiến Chi",
"titleZh": "王羲之、王献之书札所见人名称谓略考",
"author": "Nhậm Bình",
"pages": "317–323",
"summary": "Một bài khảo cứu văn hiến giải mã những cách gọi người (tên tự, tiểu danh, chức quan, vai vế) trong thư trát của hai cha con họ Vương, qua đó dựng lại mạng lưới thông gia của sĩ tộc Đông Tấn và tập quán đặt tên thời Lục triều.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Người học thư pháp biết đến Vương Hi Chi và Vương Hiến Chi trước hết qua «Lan Đình tự», «Hoàng Đình kinh», «Lạc thần phú thập tam hành». Nhưng phần lớn di tích của nhị Vương lại là **thư trát**: những lá thư, mẩu giấy nhắn viết vội để hỏi bệnh, chia buồn, báo tin nhà, đôi khi bàn chuyện thời cuộc. Chúng ta thường lâm chúng như mẫu hành thảo mà ít khi hỏi trong thư đang nói về ai. Nhậm Bình đặt đúng câu hỏi ấy. Theo ông, đây là nguồn sử liệu quý, chứa nhiều điều chính sử không ghi, nhưng muốn dùng được thì phải đọc cho đúng, và việc đầu tiên là nhận ra từng người được nhắc tới."
},
{
"t": "h",
"x": "Vì sao thư trát nhị Vương khó đọc"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả quy cái khó về mấy nguồn. Về văn bản, thư trát đã qua nhiều đời mô khắc vào các bộ thiếp, nên tản mát, thật giả lẫn lộn, thiếu chữ mất nét; chữ thảo lại khó nhận, mỗi nhà **thích văn** một kiểu. Về ngôn ngữ, đây là lời nói riêng trong gia đình và giới thân quen, đầy khẩu ngữ và thành ngữ của tầng lớp sĩ tộc, nghĩa đương thời không hẳn giống nghĩa thường. Văn phong thời thanh đàm lại chuộng gọn, nên người ngoài không biết đầu đuôi sự việc thì đọc như lạc trong sương. Cuối cùng, họ Vương theo Ngũ Đẩu Mễ đạo, trong thư hay nhắc đến thuốc men và chuyện phục thực, ai không rành thì khó hiểu."
},
{
"t": "p",
"x": "Riêng chuyện tên người càng rối. Vì lễ, vì thân, hoặc chỉ vì viết vội, một người có thể được gọi bằng chức quan, biệt hiệu, tiểu tự hay vai vế, có khi tên tự hai chữ bị rút còn một: Hi Đàm tự Trọng Hi, trong thư chỉ còn chữ “Hi”. Phương pháp của tác giả là lấy bản thư văn do Nghiêm Khả Quân tập trong «Toàn Tấn văn» làm gốc, đối chiếu khảo chứng cũ của Khương Quỳ («Giáng thiếp bình») và Vương Thụ («Thuần Hoá bí các pháp thiếp khảo chính»), rồi soi vào «Tấn thư» để định danh từng nhân vật, đồng thời chỉ ra chỗ người xưa khảo sai."
},
{
"t": "h",
"x": "Ai hiện ra trong những lá thư"
},
{
"t": "p",
"x": "Kết quả là một bức chân dung tập thể giới thượng lưu Đông Tấn. Trước hết là nhà vợ họ Hi: Hi Âm (tự Phương Hồi) là anh vợ, Hi Đàm là em vợ của Vương Hi Chi, Hi Siêu (tự Gia Tân) là con Hi Âm. Họ Tạ hiện diện dày đặc: Tạ An được gọi là “Tạ tư mã” vì từng làm tư mã cho Hoàn Ôn; Tạ Vạn là “Tạ sinh” hay thân mật hơn là “A Vạn”; Tạ Thượng tự Nhân Tổ. Bên cạnh là các quyền thần, tướng soái: “Hoàn công” Hoàn Ôn; Ân Hạo, người mà Vương Hi Chi viết thư can ngăn bắc phạt nhưng không được nghe; “An Tây” Dữu Dực. Trong họ có Vương Hồ Chi (“Đan Dương”), Vương Hiệp (Kính Hoà), và chú Vương Dực, danh gia thư hoạ, người có ảnh hưởng lớn đến sự học của Hi Chi thuở nhỏ. Bạn bè có danh sĩ Hứa Tuân (Huyền Độ) và đạo sĩ Hứa Mại, được gọi kính là “tiên sinh”, người cùng Hi Chi đi xa hái thuốc."
},
{
"t": "p",
"x": "Phần thú vị nhất là cách gọi phụ nữ và trẻ con. “Quan Nô” là tiểu tự của Vương Hiến Chi; “vợ Quan Nô” là người vợ đầu họ Hi, về sau ông bị buộc ly hôn để lấy công chúa Tân An, và nỗi day dứt ấy được sử sách ghi lại:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "不觉有余事，惟忆与郗家离婚。",
"hv": "Bất giác hữu dư sự, duy ức dữ Hi gia ly hôn.",
"vi": "Chẳng thấy còn việc gì khác, chỉ nhớ chuyện ly hôn với nhà họ Hi.",
"src": "«Thế thuyết tân ngữ», thiên Đức hạnh (lời Vương Hiến Chi lúc bệnh nặng)"
},
{
"t": "p",
"x": "Chữ **tân phụ** thường là cách chồng gọi vợ, nhưng tác giả cho thấy trong họ Vương nó còn dùng cho vợ của anh em cùng thế hệ, kèm họ nhà mẹ đẻ, như “Nguyễn tân phụ”, “Hi tân phụ”. Các chị em họ thì được gọi theo họ nhà chồng. Thư còn nhắc một người em gái uống hàn thực tán thấy đỡ bệnh, chứng tỏ phụ nữ họ Vương cũng phục thực. “Tiên sư” là Trương Lăng, tổ của Ngũ Đẩu Mễ đạo. Chữ “Kỳ”, “Diên Kỳ”, theo tác giả, là một trong bảy con trai của Hi Chi, điều mà Khương Quỳ và Vương Thụ đều chưa khảo ra. Ông cũng lưu ý chữ “chi” trong tên nhiều người họ Vương là một phần của tên chứ không phải tên tự, không kiêng huý cha con, và có thể là dấu hiệu của tín đồ Ngũ Đẩu Mễ đạo."
},
{
"t": "h",
"x": "Từ danh xưng đến lịch sử xã hội"
},
{
"t": "p",
"x": "Gộp các mục lại, tác giả rút ra mấy nhận định. Hai cha con giao thiệp với hầu hết quyền thần đương triều; Vương Hi Chi dù ở Cối Kê vẫn thường góp ý về chính sự và kế hoạch bắc phạt. Bốn họ Vương, Tạ, Hi, Dữu thông gia chằng chịt với nhau và với hoàng thất. Vương với Tạ gần gũi nhất: vừa là thông gia, vừa có điền sản cạnh nhau ở Sơn Âm. Chính Hi Chi từng viết cho Tạ Vạn rằng:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "比当与安石东游山海，并行田视地利，颐养闲暇。",
"hv": "Tỉ đương dữ An Thạch đông du sơn hải, tịnh hành điền thị địa lợi, di dưỡng nhàn hạ.",
"vi": "Gần đây sẽ cùng An Thạch (Tạ An) sang đông dạo núi biển, đi thăm ruộng, xem lợi đất, để dưỡng thân trong lúc nhàn.",
"src": "Vương Hi Chi, «Dữ Tạ Vạn thư», dẫn trong «Tấn thư · Vương Hi Chi truyện»"
},
{
"t": "p",
"x": "Tuy vậy, hôn nhân sĩ tộc không phải lúc nào cũng êm: anh em Vương Tuân, Vương Mân đều ly hôn với con gái họ Tạ và từ đó hai nhà có hiềm khích. Về tiểu danh, tác giả tổng kết mấy quy luật. Con trai hay mang chữ “nô”, “tì” (Quan Nô, Hưng Nô, Tĩnh Tì), vốn là tiếng hèn nhưng dùng để tỏ lòng thân. Con trai cũng có khi đặt tên con gái, như Trương Huyền tự Hắc Nữ, chủ nhân tấm «Trương Hắc Nữ mộ chí» mà người học khải thư Bắc Ngụy đều biết. Nhiều tên lấy từ chim thú, mong con khoẻ và dễ nuôi; còn những chữ tốt lành như “quan” cũng được dùng phổ biến. Người Việt đọc đến đây sẽ thấy quen, vì tục đặt tên xấu cho dễ nuôi ở ta cũng rất phổ biến."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học thư pháp, giá trị của bài này nằm ở chỗ nó làm cho các tấm thiếp sống lại. Khi biết một dòng thảo thư đang báo tin cháu nhỏ chết vì bạo bệnh, hay đang hỏi thăm người bạn đạo sĩ, ta hiểu vì sao nét bút lúc gấp, lúc chùng, và thấy thư trát nhị Vương không chỉ là mẫu tự dạng mà là lời nói thật của những con người cụ thể."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Thư trát / xích độc",
"zh": "书札 / 尺牍",
"vi": "Thư từ, giấy nhắn viết tay; thể loại chiếm phần lớn di tích của nhị Vương, sau được mô khắc vào các bộ pháp thiếp."
},
{
"hv": "Thích văn",
"zh": "释文",
"vi": "Bản đọc ra chữ chính tả của một văn bản thảo thư hay cổ văn; các nhà thích văn khác nhau thường cho kết quả khác nhau."
},
{
"hv": "Mô khắc",
"zh": "摹刻",
"vi": "Đồ lại bút tích rồi khắc lên đá hoặc gỗ để in rập; qua nhiều lần mô khắc, văn bản dễ sai lệch."
},
{
"hv": "Tiểu tự / tiểu danh",
"zh": "小字 / 小名",
"vi": "Tên gọi ở nhà từ thuở nhỏ, như “Quan Nô” của Vương Hiến Chi."
},
{
"hv": "Tân phụ",
"zh": "新妇",
"vi": "Thời Tấn là cách gọi vợ, nàng dâu; trong họ Vương còn dùng gọi vợ của anh em cùng thế hệ, kèm họ nhà mẹ đẻ."
},
{
"hv": "Ngũ Đẩu Mễ đạo",
"zh": "五斗米道",
"vi": "Đạo giáo phái Thiên Sư do Trương Lăng lập cuối Đông Hán; họ Vương tin theo nhiều đời."
},
{
"hv": "Phục thực",
"zh": "服食",
"vi": "Uống thuốc khoáng (như hàn thực tán) để dưỡng sinh, cầu trường thọ; phong khí phổ biến trong sĩ tộc Ngụy Tấn."
},
{
"hv": "Sĩ tộc",
"zh": "士族",
"vi": "Tầng lớp dòng họ quý tộc trí thức nắm quyền chính trị, văn hoá thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Vương Hi Chi",
"zh": "王羲之",
"years": "303–361, đời Đông Tấn",
"note": "Thư thánh; để lại nhiều thư trát, là nguồn chính của bài khảo cứu."
},
{
"name": "Vương Hiến Chi",
"zh": "王献之",
"years": "344–386, đời Đông Tấn",
"note": "Con thứ bảy của Vương Hi Chi, tiểu tự Quan Nô; người đời gọi chung hai cha con là nhị Vương."
},
{
"name": "Hi Giám",
"zh": "郗鉴",
"years": "269–339, đời Đông Tấn",
"note": "Thái uý, cha vợ của Vương Hi Chi; các con Hi Âm, Hi Đàm thường xuất hiện trong thư."
},
{
"name": "Hi Siêu",
"zh": "郗超",
"years": "336–378, đời Đông Tấn",
"note": "Tự Gia Tân, mưu sĩ của Hoàn Ôn, tin Phật, giao du với Chi Độn."
},
{
"name": "Tạ An",
"zh": "谢安",
"years": "320–385, đời Đông Tấn",
"note": "Tự An Thạch, sau làm tể tướng, chỉ huy trận Phì Thuỷ; bạn thân và thông gia của họ Vương."
},
{
"name": "Tạ Vạn",
"zh": "谢万",
"years": "320–361, đời Đông Tấn",
"note": "Em Tạ An, trong thư được gọi thân là A Vạn."
},
{
"name": "Hoàn Ôn",
"zh": "桓温",
"years": "312–373, đời Đông Tấn",
"note": "Đại tư mã, danh tướng quyền thần, từng chuyên quyền triều chính."
},
{
"name": "Ân Hạo",
"zh": "殷浩",
"years": "?–356, đời Đông Tấn",
"note": "Chủ trương bắc phạt, bị Vương Hi Chi viết thư can ngăn; thất bại."
},
{
"name": "Vương Dực",
"zh": "王廙",
"years": "276–322, đời Đông Tấn",
"note": "Chú của Vương Hi Chi, nổi danh thư hoạ, thầy vẽ của Tấn Minh đế."
},
{
"name": "Khương Quỳ",
"zh": "姜夔",
"years": "khoảng 1155–1221, đời Nam Tống",
"note": "Thi nhân, nhạc gia; tác giả «Giáng thiếp bình», một nguồn khảo chứng chính được đối chiếu."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao thư trát nhị Vương có giá trị sử liệu nhưng lại khó đọc? Nêu ít nhất ba nguyên nhân.",
"Những cách nào được dùng để gọi người trong thư trát thời Tấn? Cho ví dụ về chức quan, tên tự rút gọn và tiểu danh.",
"Mạng lưới thông gia Vương – Tạ – Hi – Dữu cho ta biết gì về xã hội sĩ tộc Đông Tấn?",
"Biết nội dung và bối cảnh của một tấm thiếp giúp gì cho việc lâm mô thư trát của Vương Hi Chi?"
]
}
]
},
{
"id": "c25",
"no": "Bài 26",
"title": "Thiển kiến về «tự thể» và «thư thể»",
"titleZh": "“字体”“书体”之浅见",
"author": "Nhậm Bình",
"pages": "324–328",
"summary": "Từ chỗ cổ tịch dùng lẫn lộn chữ “thể”, tác giả đề nghị phân định: tự thể là phạm trù văn tự học chỉ cấu tạo hình chữ, thư thể là phạm trù thư pháp học chỉ lối viết và phong cách; hai khái niệm vận động biện chứng với nhau.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài viết ngắn này được gửi tới hội thảo quốc tế về thư pháp học của Khải Công. Nhậm Bình kể rằng cuốn «Cổ đại tự thể luận cảo» của Khải Công là sách đầu tiên dẫn ông vào con đường nghiên cứu chữ Hán và thư pháp, nên ông chọn đúng đề tài của cuốn sách ấy: hai thuật ngữ **tự thể** và **thư thể**, vốn được dùng hằng ngày nhưng hiếm khi được định nghĩa rõ."
},
{
"t": "h",
"x": "Chữ “thể” trong cổ tịch: một cái túi rộng"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả điểm qua các cách gọi “thể” trong sách xưa để thấy chúng lỏng lẻo đến mức nào. “Tam thể thư” trong «Hậu Hán thư» là cổ văn, triện, lệ của «Hy Bình thạch kinh», tức ba thời kỳ chữ; nhưng “tam thể” mà Dương Hân gán cho Chung Do lại là ba lối viết dùng cho ba việc khác nhau; đến đời Đường, “tam thể” lại chỉ chân, hành, thảo. “Lục thể” thời Vương Mãng và “Tần thư bát thể” trong «Thuyết văn» gộp cả những thứ chỉ dùng cho một công năng riêng như mô ấn, trùng thư, thự thư, ngang hàng với triện và lệ. Về sau số “thể” cứ tăng: chín thể, mười thể, mười tám thể, rồi “bách thể”, “ba trăm sáu mươi thể”, trong đó nhiều thứ chỉ là chữ trang trí như phượng thư, vân thư, long hổ triện."
},
{
"t": "quote",
"zh": "钟有三体：一曰铭石之书，最妙者也；二曰章程书，传秘书、教小学者也；三曰行狎书，相闻者也。",
"hv": "Chung hữu tam thể: nhất viết minh thạch chi thư, tối diệu giả dã; nhị viết chương trình thư, truyền bí thư, giáo tiểu học giả dã; tam viết hành áp thư, tương văn giả dã.",
"vi": "Chữ của Chung Do có ba thể: một là chữ khắc bia đá, đẹp nhất; hai là chương trình thư, dùng chép sách trong bí các và dạy trẻ học; ba là hành áp thư, dùng để thư từ thăm hỏi nhau.",
"src": "Dương Hân, «Thái cổ lai năng thư nhân danh»"
},
{
"t": "p",
"x": "Ví dụ này cho thấy người xưa phân “thể” theo công dụng và cảm quan thị giác, chứ không theo cấu tạo chữ. Nói cách khác, họ không tách ba thứ khác nhau: đặc điểm cấu tạo của chữ, đặc điểm lối viết và đặc điểm phong cách."
},
{
"t": "h",
"x": "Vì sao hai chữ lẫn vào nhau"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả tìm nguyên nhân không ở chữ “thể” mà ở hai chữ đứng trước nó. Trong Hán ngữ, “văn”, “tự”, “thư” nói chung đều có thể chỉ chữ Hán, dù nói kỹ thì mỗi chữ một nghĩa. Hứa Thận đã phân biệt rõ trong lời tựa «Thuyết văn giải tự»:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "仓颉之初作书，盖依类象形，故谓之文。其后形声相益，即谓之字。字者，言孳乳而浸多也。著于竹帛谓之书。书者，如也。",
"hv": "Thương Hiệt chi sơ tác thư, cái y loại tượng hình, cố vị chi văn. Kỳ hậu hình thanh tương ích, tức vị chi tự. Tự giả, ngôn tư nhũ nhi tẩm đa dã. Trứ ư trúc bạch vị chi thư. Thư giả, như dã.",
"vi": "Thuở Thương Hiệt mới làm chữ, theo loài mà vẽ hình nên gọi là “văn”. Về sau hình và thanh ghép thêm vào nhau thì gọi là “tự”; “tự” nghĩa là sinh sôi mà nhiều dần. Ghi lên thẻ tre lụa thì gọi là “thư”; “thư” nghĩa là “như” (giống với sự vật, ý nghĩ).",
"src": "Hứa Thận, «Thuyết văn giải tự · Tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo thời gian, ranh giới ấy mờ đi: “thư” từ nghĩa “viết” chuyển sang chỉ kết quả của việc viết, tức chữ; người ta nói “triện thư”, “triện tự”, “Nhan thư”, “Nhan tự”, “Nhan thể” như nhau. Hơn nữa, suốt lịch sử, thư pháp chưa bao giờ tách khỏi việc viết chữ để ghi lời; nên cũng chẳng có áp lực nào buộc phải tách “thư thể” khỏi “tự thể”. Dù vậy, tác giả nhận thấy một chuyển biến: thời cổ văn tự, viết khó và ít người viết, người ta chú tâm vào nội dung; sau lệ biến, nét bút phong phú hơn, việc viết phổ cập hơn, các lối như phi bạch, chương thảo, kim thảo xuất hiện; từ đời Đường, phong cách cá nhân được trân trọng, và người ta quen gọi Nhan thể, Liễu thể, Âu thể, Triệu thể, Sấu kim thể."
},
{
"t": "h",
"x": "Đề xuất phân định và quan hệ động – tĩnh"
},
{
"t": "p",
"x": "Học thuật hiện đại cần thuật ngữ chính xác, nên tác giả đề nghị: **tự thể** là khái niệm văn tự học, chỉ hệ thống hình chữ có chung phương thức cấu tạo, chia lớn thành cổ văn tự (giáp cốt, đại triện, tiểu triện) và kim văn tự (lệ, khải, cùng hành và thảo đi kèm). **Thư thể** là khái niệm thư pháp học, chỉ những cách viết khác nhau trong cùng một tự thể (như điểu trùng thư là một lối viết đại triện, đại thảo và tiểu thảo là hai lối của kim thảo) hoặc phong cách riêng do một thư gia lập nên (như Nhan thể trải khắp khải và hành thảo của Nhan Chân Khanh). Theo đó, tự thể có lịch sử diễn tiến chung, còn thư thể thì không: mỗi phong cách hình thành vì những lý do riêng, không thể nói đại thảo sinh ra từ tiểu thảo, và thư thể mới sẽ còn xuất hiện mãi."
},
{
"t": "p",
"x": "Hai khái niệm vì thế bổ sung cho nhau: tự thể là quy phạm mà ai viết cũng phải theo để người khác đọc được; thư thể là thực tế viết của từng người. Sự biến đổi của thư thể từng dẫn đến tự thể mới, nhưng từ khi khải thư định hình thì lịch sử tự thể coi như khép lại, chỉ còn thư thể tiếp tục biến hoá. Với người học, phân biệt này rất thực dụng: khi viết một chữ triện hay chữ thảo, câu hỏi “đúng hay sai” thuộc về tự thể, còn câu hỏi “đẹp, có cá tính hay không” thuộc về thư thể. Cá tính không được phép phá quy phạm cấu tạo."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Tự thể",
"zh": "字体",
"vi": "Theo đề xuất của tác giả: hệ thống hình chữ có chung cách cấu tạo, đối tượng của văn tự học (giáp cốt, triện, lệ, khải…)."
},
{
"hv": "Thư thể",
"zh": "书体",
"vi": "Lối viết hoặc phong cách thư pháp trong một tự thể, đối tượng của thư pháp học (Nhan thể, Sấu kim thể, đại thảo…)."
},
{
"hv": "Cổ văn tự / kim văn tự",
"zh": "古文字 / 今文字",
"vi": "Hai giai đoạn lớn của chữ Hán, lấy lệ biến làm ranh giới."
},
{
"hv": "Lệ biến",
"zh": "隶变",
"vi": "Quá trình chuyển từ triện sang lệ, chữ Hán chuyển từ tượng hình sang ký hiệu nét bút."
},
{
"hv": "Tần thư bát thể",
"zh": "秦书八体",
"vi": "Tám lối chữ đời Tần theo «Thuyết văn»: đại triện, tiểu triện, khắc phù, trùng thư, mô ấn, thự thư, thù thư, lệ thư; trộn lẫn tự thể với lối viết theo công năng."
},
{
"hv": "Văn – tự – thư",
"zh": "文 / 字 / 书",
"vi": "Ba chữ đều chỉ chữ Hán khi nói chung; nói kỹ thì văn là chữ đơn thể tượng hình, tự là chữ hợp thể, thư là việc viết và kết quả của nó."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Vì sao cách phân “thể” trong cổ tịch (tam thể, bát thể, bách thể…) bị tác giả cho là lẫn lộn?",
"Theo tác giả, nguyên nhân khiến “tự thể” và “thư thể” bị dùng lẫn nằm ở đâu?",
"Hãy xếp các tên sau vào tự thể hoặc thư thể: tiểu triện, Nhan thể, đại thảo, Sấu kim thể, khải thư, điểu trùng thư.",
"Vì sao tác giả nói lịch sử tự thể đã khép lại, còn thư thể sẽ còn xuất hiện mãi?"
]
}
]
},
{
"id": "c26",
"no": "Bài 27",
"title": "Ức thuyết về hiện đại hoá thư pháp",
"titleZh": "书法现代化臆说",
"author": "Trì Trường Khánh",
"pages": "329–334",
"summary": "Bài luận mang tính tranh biện cho rằng hiện đại hoá thư pháp không phải chọn giữa Đông và Tây mà là vấn đề giải phóng con người; thư pháp đã mất chỗ đứng trong cơ cấu văn hoá đương đại và chỉ tìm lại được vai trò khi tái cấu trúc triết học văn hoá của chính nó.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài viết đăng trên tạp chí «Thư pháp nghiên cứu» năm 1999, giữa lúc giới thư pháp Trung Quốc tranh luận sôi nổi về “thư pháp hiện đại”. Tác giả tự gọi bài của mình là **ức thuyết**, tức ý kiến phỏng đoán, và giọng văn quả thật mạnh mẽ, có tính khiêu khích. Người đọc nên coi đây là một lập trường trong cuộc tranh luận, không phải kết luận chung của giới học thuật."
},
{
"t": "h",
"x": "Hiện đại tính là gì: không phải Đông hay Tây"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả mở đầu bằng việc phê bình hai quan điểm đối lập. Một bên là ý kiến của nhà phê bình Vương Nam Minh: hội hoạ Trung Quốc chỉ có ý nghĩa khi hoà vào dòng nghệ thuật “phổ quát”, mà thực chất là nghệ thuật hiện đại phương Tây. Trì Trường Khánh cho rằng như vậy là xoá bỏ khác biệt lịch sử: mỗi nền nghệ thuật là một “cách nói” của tinh thần con người, cách nói nào cũng có giới hạn và thế mạnh riêng; học hỏi phương Tây là cần, nhưng phủ nhận quyền tồn tại của cách nói Trung Quốc thì vừa có hại vừa bất khả. Bên kia là ý kiến của Chu Thanh Sinh: mỗi dân tộc chỉ có hiện đại hoá của riêng mình, không có hiện đại hoá phổ quát. Tác giả thấy luận điểm này hấp dẫn nhưng dễ bị chủ nghĩa dân tộc văn hoá lợi dụng, và nhận xét rằng cả hai bên thực ra lặp lại cuộc tranh luận Trung – Tây những năm 1920–1930."
},
{
"t": "p",
"x": "Lập trường của ông: hiện đại tính không phải một khuôn mẫu có sẵn. Người Trung Quốc quan tâm đến hiện đại tính vì gửi vào đó khát vọng giải phóng con người. Truyền thống không được trở thành xiềng xích bên trong, phương Tây cũng không được trở thành gông cùm bên ngoài; cả hai chỉ là **chất liệu** để con người đương đại xây dựng thế giới vật chất và tinh thần phù hợp với nhu cầu của mình. Vì vậy, khẩu hiệu kiểu “sáng tạo trên cơ sở kế thừa” theo ông chưa giải quyết được gì."
},
{
"t": "h",
"x": "Thư pháp “vắng mặt” và sự chuyển đổi chức năng"
},
{
"t": "p",
"x": "Trong xã hội cũ, thư pháp có vị trí quan trọng vì nó đóng vai một thứ “lễ khí” trong toàn bộ hệ thống nghi thức: văn nhân xướng hoạ, phong tục dân gian, khoa cử triều đình đều cần chữ đẹp. Khi hệ thống ấy tan rã, thư pháp mất nền tảng xã hội rộng lớn. Tác giả thẳng thắn cho rằng, bất chấp phong trào quần chúng và giá đấu giá tăng vọt, thư pháp hôm nay gần như không còn chức năng văn hoá nào ngoài tự tiêu khiển và tu dưỡng. Việc thư pháp lui về làm một môn nghệ thuật vừa là bất đắc dĩ, vừa là lần đầu nó thật sự về đúng vị trí."
},
{
"t": "p",
"x": "Nhưng ông cảnh báo: nhận danh nghĩa nghệ thuật chưa có nghĩa là đổi mới quan niệm. Giới thư pháp vẫn giữ cấu trúc tri thức kiểu văn nhân, vẫn tự coi mình là người gánh “tinh tuý văn hoá” và lấy tư tưởng **văn dĩ tải đạo** làm lý do để chống mọi thay đổi. Mệnh đề gốc vốn của nhà Lý học Bắc Tống:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "文所以载道也。",
"hv": "Văn sở dĩ tải đạo dã.",
"vi": "Văn là để chở đạo.",
"src": "Chu Đôn Di, «Thông thư», chương Văn từ"
},
{
"t": "p",
"x": "Dựa vào Marcuse, tác giả cho rằng nghệ thuật hiện đại có giá trị ở chiều “phủ định”: nó phê phán thực tại và gợi mở viễn cảnh giải phóng, điều nghệ thuật cổ điển nói chung không có. Thư pháp đương đại thì phần lớn dừng ở hình thức đẹp. Theo ông, nhiệm vụ của thư pháp hiện đại là, nói theo lời ông, *dùng bút lông nói điều người Trung Quốc hiện đại muốn nói*; mọi tranh luận về bút pháp, mặc pháp, chữ Hán hay giấy Tuyên mà không gắn với điểm này chỉ là “đánh nhau với cối xay gió”."
},
{
"t": "h",
"x": "Tái cấu trúc triết học văn hoá thư pháp"
},
{
"t": "p",
"x": "Ông phản bác thói quen coi Lão, Trang, Nho, Phật là tinh thần riêng của thư pháp: các triết thuyết ấy ảnh hưởng đến lối sống và tư duy người Trung Quốc, rồi mới thấm vào thư pháp; “thể đạo” qua thư pháp vốn không nhằm phát triển nghệ thuật, dù nó vô tình nâng thư pháp lên. Thứ “tân văn nhân” ngày nay mượn không khí cổ điển để tìm yên tĩnh, theo ông, chỉ là siêu thoát chứ không phải siêu việt. Trong khi cơ cấu văn hoá đã đổi từ hình kim tự tháp sang các mảng đan xen (đại chúng, chính thống, tinh hoa), thư pháp chỉ chiếm một góc nhỏ ở mỗi mảng. Kết luận của ông là cần một cuộc cách mạng trong tư duy văn hoá, chuyển từ thư gia văn nhân sang thư gia chuyên nghiệp có ý thức phê bình văn hoá."
},
{
"t": "p",
"x": "Người học không nhất thiết đồng ý với giọng gay gắt ấy. Nhiều người vẫn tin giá trị tu thân và tính truyền thống chính là sức sống của thư pháp. Nhưng bài viết buộc ta tự hỏi: tác phẩm mình viết hôm nay nói được gì với người đương thời, hay chỉ chép lại điều người xưa đã nói?"
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Hiện đại tính",
"zh": "现代性",
"vi": "Tính chất hiện đại; ở đây được tác giả hiểu là sự giải phóng và tự lựa chọn của con người, không phải một khuôn mẫu Đông hay Tây."
},
{
"hv": "Văn dĩ tải đạo",
"zh": "文以载道",
"vi": "Văn chương (nghệ thuật) để chuyên chở đạo lý; tác giả phê phán việc dùng quan niệm này để bảo thủ."
},
{
"hv": "Thể đạo",
"zh": "体道",
"vi": "Lĩnh hội, thể nghiệm đạo qua một hoạt động; quan niệm truyền thống về mục đích của việc viết chữ."
},
{
"hv": "Chiều phủ định",
"zh": "否定维度",
"vi": "Khái niệm từ Marcuse: khả năng phê phán thực tại của nghệ thuật, được coi là tinh thần của nghệ thuật hiện đại."
},
{
"hv": "Tân văn nhân",
"zh": "新文人",
"vi": "Xu hướng nghệ sĩ đương đại sống và sáng tác theo phong vị văn nhân cổ; tác giả gọi đó là giả cổ điển."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tác giả phê bình quan điểm của Vương Nam Minh và Chu Thanh Sinh như thế nào? Lập trường của chính ông là gì?",
"Vì sao tác giả nói thư pháp đã “vắng mặt” trong cơ cấu văn hoá đương đại?",
"Theo bạn, giá trị tu thân của thư pháp có mâu thuẫn với yêu cầu “nói điều người hiện đại muốn nói” không?",
"Phân biệt “siêu thoát” và “siêu việt” theo cách tác giả dùng."
]
}
]
},
{
"id": "c27",
"no": "Bài 28",
"title": "Bàn về sáng tác thư pháp – kiêm bàn các vấn đề phong cách",
"titleZh": "书法创作论——兼及书法创作的风格诸问题",
"author": "Uông Vĩnh Giang",
"pages": "335–343",
"summary": "Bài viết đứng từ góc độ đào tạo chuyên nghiệp, coi lâm mô và sáng tác là một vòng tuần hoàn không dứt, rồi bàn về trạng thái sáng tác, tu dưỡng, phong cách và khí tượng, cùng cách một người học hình thành phong cách riêng mà không rời kinh điển.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Uông Vĩnh Giang viết bài này với tư cách một người dạy thư pháp ở bậc đại học. Ông không xây dựng hệ thống lý thuyết mà đưa ra một loạt nhận định thực hành, xoay quanh câu hỏi: làm sao từ chép thiếp đi đến tác phẩm có diện mạo riêng mà không rơi vào thói quen cá nhân hay vay mượn người đương thời. Có thể gom các ý ấy thành năm chủ đề."
},
{
"t": "h",
"x": "Lâm mô và sáng tác: hai đầu của một vòng tròn"
},
{
"t": "p",
"x": "Điểm khác lớn nhất giữa người nay và người xưa, theo tác giả, nằm ở thái độ với **lâm mô**. Nhiều người hôm nay coi lâm thiếp là bài vở thời trẻ, là “tấm vé” để được sáng tác, có phong cách rồi thì thôi không lâm nữa. Đại sư xưa thì khác: Ngô Xương Thạc lâm «Thạch cổ văn» đến cuối đời và thấy mỗi ngày một cảnh giới. Tác giả dẫn ý của Lâm Tán Chi về quá trình từ sinh đến thục, từ thục trở lại sinh, rồi lại từ sinh đến thục: giai đoạn đầu đi từ vụng đến thạo, giai đoạn hai tránh cái thạo lặp lại thành tật, giai đoạn ba đạt tới cái tươi sống ngay trong sự tinh thục."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông đề nghị một trình tự thú vị: hãy bắt đầu từ sáng tác để phát hiện vấn đề (mình thiếu gì về bút pháp, kết cấu, chương pháp), rồi quay về lâm mô để giải quyết, với nhiều cách lâm khác nhau: lâm chính xác, lâm phân tích, lâm ý, lâm theo ấn tượng. Vương Đạc là tấm gương điển hình:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "一日临帖，一日应请索，以此相间，终身不易。",
"hv": "Nhất nhật lâm thiếp, nhất nhật ứng thỉnh sách, dĩ thử tương gián, chung thân bất dịch.",
"vi": "Một ngày lâm thiếp, một ngày viết theo lời người xin chữ, xen kẽ như thế, trọn đời không đổi.",
"src": "Vương Đạc, đề bạt (thế kỷ XVII)"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo phân tích của tác giả, Vương Đạc dùng lâm mô để giải quyết vấn đề kỹ thuật của thời ông: chuyển từ khổ ngang (thủ quyển, xích độc) và chữ nhỏ sang điều bức dọc, khổ lớn, bằng cách tăng cảm xúc khi viết, điều chỉnh độ thu phóng và cho trục chữ đánh mạnh sang hai bên. Những bức “nghĩ cổ” của ông lấy tự dạng của người xưa nhưng quan hệ hình thức bên trong là của ông, nên trông như lâm mà thực là sáng tác. Lục Duy Chiêu về già chuyển từ bi sang thiếp, lâm «Lan Đình tự» nhiều lần, dùng vận của thiếp để điều hoà thế của bi."
},
{
"t": "h",
"x": "Trạng thái sáng tác và tu dưỡng"
},
{
"t": "p",
"x": "Công lực là tiền đề, nhưng tác giả nhấn mạnh nhiều người công lực tốt mà tác phẩm vẫn tầm thường vì trạng thái viết không tới. Ông dẫn Tôn Quá Đình:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "神怡务闲，一合也；感惠徇知，二合也；时和气润，三合也；纸墨相发，四合也；偶然欲书，五合也。心遽体留，一乖也；意违势屈，二乖也；风燥日炎，三乖也；纸墨不称，四乖也；情怠手阑，五乖也。……五乖同萃，思遏手蒙；五合交臻，神融笔畅。",
"hv": "Thần di vụ nhàn, nhất hợp dã; cảm huệ tuẫn tri, nhị hợp dã; thời hoà khí nhuận, tam hợp dã; chỉ mặc tương phát, tứ hợp dã; ngẫu nhiên dục thư, ngũ hợp dã. Tâm cự thể lưu, nhất quai dã; ý vi thế khuất, nhị quai dã; phong táo nhật viêm, tam quai dã; chỉ mặc bất xứng, tứ quai dã; tình đãi thủ lan, ngũ quai dã. … Ngũ quai đồng tuỵ, tư át thủ mông; ngũ hợp giao trăn, thần dung bút sướng.",
"vi": "Tinh thần vui vẻ, việc nhàn rỗi là hợp thứ nhất; cảm ơn người tri kỷ mà viết là hợp thứ hai; thời tiết hoà, không khí ẩm là hợp thứ ba; giấy mực ăn nhau là hợp thứ tư; bỗng dưng muốn viết là hợp thứ năm. Lòng vội mà thân bị giữ là trái thứ nhất; ý không thuận, thế bị gò là trái thứ hai; gió khô nắng gắt là trái thứ ba; giấy mực không hợp là trái thứ tư; tình uể oải, tay mỏi là trái thứ năm. … Năm trái cùng dồn đến thì ý tắc, tay mờ; năm hợp cùng tới thì thần hoà, bút thông.",
"src": "Tôn Quá Đình, «Thư phổ»"
},
{
"t": "p",
"x": "Từ đó tác giả khuyên chủ động tạo trạng thái: để âm nhạc, múa, hội hoạ, thơ ca gợi tiết tấu và ý cảnh, thậm chí nhập vai như diễn viên. Khi viết, trực giác phải dẫn bút; cảnh giới “vô ý ư giai” thường cao hơn cái cố ý. Mỗi tâm trạng sinh một ý cảnh: phóng túng như «Tự tự thiếp» của Hoài Tố, bi tráng như «Tế điệt cảo» của Nhan Chân Khanh, nhàn nhã như «Lan Đình tự», lặng như lão tăng nhập định trong «Hậu tử ngâm» của Hoàng Đạo Chu. Ông cũng lập một lộ trình đọc sách: văn học sử, tư tưởng sử, triết học sử, mỹ học sử, hoạ luận, rồi văn tuyển thư luận các đời, lấy quốc học làm gốc, tây học làm phương pháp. Nhưng tri thức chỉ thành tu dưỡng khi nó biến thành khí chất."
},
{
"t": "h",
"x": "Ba hệ thẩm mỹ: nhân cách, nhân tính, tạo hình"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả phân biệt ba quan niệm. **Nhân cách luận** coi chữ là người, học chữ là rèn nhân cách, trọng thần thái, cách điệu, pháp độ, cốt lực; Lý Thế Dân dạy phải tâm chính khí hoà, Liễu Công Quyền nói “tâm chính tắc bút chính”, Hạng Mục chia phẩm cách thành chính tông, đại gia, danh gia, chính nguyên, bàng lưu. **Nhân tính luận** coi chữ là nơi tình cảm tự nhiên tuôn ra, trọng vận vị, thiên nhiên, tức hứng; tiêu biểu là lời Hàn Dũ về Trương Húc:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "往时张旭善草书，不治他技。喜怒窘穷，忧悲愉佚，怨恨思慕，酣醉无聊不平，有动于心，必于草书焉发之。",
"hv": "Vãng thời Trương Húc thiện thảo thư, bất trị tha kỹ. Hỉ nộ quẫn cùng, ưu bi du dật, oán hận tư mộ, hàm tuý vô liêu bất bình, hữu động ư tâm, tất ư thảo thư yên phát chi.",
"vi": "Xưa Trương Húc giỏi thảo thư, không theo nghề nào khác. Vui giận, khốn cùng, lo buồn, sung sướng, oán hận, nhớ thương, say sưa, buồn chán, bất bình, hễ điều gì động đến lòng, ắt đem phát ra nơi thảo thư.",
"src": "Hàn Dũ, «Tống Cao Nhàn thượng nhân tự»"
},
{
"t": "p",
"x": "**Tạo hình luận**, phổ biến hôm nay, thì gác chuyện con người lại, chỉ thưởng thức tác phẩm như hiện tượng thị giác: đường nét, tiết tấu, không gian. Tác giả rõ ràng nghiêng về hai hệ đầu. Ông bàn về **khí tượng** qua các cặp đối lập: mộc mạc đối với làm dáng, nhã đối với tục, cao cổ đối với mị (cao cổ là khái niệm thẩm mỹ chứ không phải thời gian), thông thấu đối với đục, vĩ ngạn đối với ti tiện. Nhưng ông cũng cảnh báo chiều ngược lại: tu dưỡng cao mà kỹ thuật không tới thì tinh thần không có chỗ trú trong tác phẩm."
},
{
"t": "h",
"x": "Phong cách: từ phạm bản đến diện mạo riêng"
},
{
"t": "p",
"x": "Phong cách cá nhân bị phong cách của phạm bản chi phối: không ai viết «Trương Thiên bi» thành giai nhân, hay «Lan Đình tự» thành võ tướng. Phạm bản có cá tính càng mạnh thì phần người học thêm vào càng hẹp. Do đó ở giai đoạn đầu nên chọn rộng, cổ, kinh điển; khi đã định hướng thì chọn thiếp hợp khí chất mình, và không nhất thiết phải là thiếp nổi tiếng, vì thiếp ai cũng học thì khó ra phong cách. Tác giả nhắc lại những đòi hỏi biện chứng mà Lục Duy Chiêu từng nêu: phóng mà không thô, mới mà không quái, trong tròn có vuông, trong cứng có mềm. Ông cũng phản đối gay gắt việc coi sáng tạo là phải phá cổ pháp: pháp độ là kết tinh của các đại sư, không phải giáo điều."
},
{
"t": "p",
"x": "Về phương pháp, ông nêu Vương Đạc như bậc thầy học đa nguyên: ngoài Vương Hi Chi còn học Vương Hiến Chi, Trí Vĩnh, Ngu Thế Nam, Trương Húc, Mễ Phế, «Thuần Hoá các thiếp», mỗi nơi lấy một thứ (kết cấu, bút thế, bút pháp, tự dạng). Ông khuyên đọc **thư pháp đại tự điển** theo ba tầng: tìm tự căn, xem các biến hoá để hiểu cách giải cấu và tái cấu, rồi nắm nguyên lý tạo hình để viết ra chữ vừa hợp cổ pháp vừa không giống hệt mẫu nào. Cuối cùng, người học cần một vòng tri âm, giới chuyên môn: Trương Húc khai mở cho Nhan Chân Khanh, Nhan Chân Khanh và Hoài Tố bàn về “ốc lậu ngân”, Hoàng Đình Kiên ngộ được biến hoá nét thảo từ một tấm thiếp của Liễu Công Quyền."
},
{
"t": "h",
"x": "Con đường dài và sức chấn động tinh thần"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, cảnh giới cao nhất của thư pháp là sự chấn động tinh thần: «Lan Đình tự» khiến hậu thế cảm khái mãi, một bài tế của Nhan Chân Khanh khiến người đọc cùng khóc, mấy chữ “bi hân giao tập” trước khi viên tịch của Hoằng Nhất lay động cả người không biết chữ Hán. Hình thức là con đường, không phải đích. Ông nhấn mạnh thư pháp gia hiếm khi chín sớm: người viết nhiều khi đỉnh cao ở trung niên, vãn niên; với cách đào tạo hiệu quả nhất, hai mươi năm có khi mới “tạm hợp cổ pháp”. Vì vậy, không bao giờ được ngừng lâm thiếp, cũng như hoạ sĩ không ngừng vẽ ký hoạ. Với người học ở Việt Nam, đây là lời nhắc thực tế: hãy lên lịch xen kẽ lâm và sáng tác, ghi lại vấn đề mỗi lần viết tác phẩm rồi đem về bàn lâm để sửa."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Lâm mô",
"zh": "临摹",
"vi": "Chép theo thiếp mẫu (lâm: nhìn mà viết; mô: đồ lên); theo tác giả là việc suốt đời, không chỉ của người mới học."
},
{
"hv": "Nghĩ cổ",
"zh": "拟古",
"vi": "Viết phỏng theo người xưa; ở Vương Đạc, tự dạng là của cổ nhân nhưng cấu trúc hình thức là của mình."
},
{
"hv": "Ngũ hợp ngũ quai",
"zh": "五合五乖",
"vi": "Năm điều kiện thuận và năm điều kiện nghịch cho việc viết, theo «Thư phổ» của Tôn Quá Đình."
},
{
"hv": "Vô ý ư giai",
"zh": "无意于佳",
"vi": "Không cố ý viết cho đẹp; trạng thái tự nhiên thường cho tác phẩm hay hơn."
},
{
"hv": "Nhân cách luận / nhân tính luận / tạo hình luận",
"zh": "人格论 / 人性论 / 造型论",
"vi": "Ba hệ thẩm mỹ: chữ thể hiện nhân cách; chữ là nơi tình cảm tuôn ra; chữ là hiện tượng thị giác thuần tuý."
},
{
"hv": "Khí tượng",
"zh": "气象",
"vi": "Cục diện tinh thần, ý cảnh tổng thể của tác phẩm, xuất phát từ tâm hồn người viết."
},
{
"hv": "Thủ pháp hồ thượng",
"zh": "取法乎上",
"vi": "Học theo cái cao nhất; trước hết là cao về phẩm vị, thẩm mỹ, sau mới là kỹ thuật."
},
{
"hv": "Tự căn",
"zh": "字根",
"vi": "Dạng gốc của một chữ, tìm được khi so nhiều cách viết trong đại tự điển."
},
{
"hv": "Ốc lậu ngân",
"zh": "屋漏痕",
"vi": "Vết nước dột trên tường; hình ảnh chỉ nét bút trầm, tự nhiên, trong cuộc bàn bút pháp giữa Nhan Chân Khanh và Hoài Tố."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Vương Đạc",
"zh": "王铎",
"years": "1592–1652, cuối Minh đầu Thanh",
"note": "Đại gia hành thảo, nổi tiếng điều bức khổ lớn; được tác giả nêu làm mẫu cho việc xen kẽ lâm và sáng tác, học đa nguyên."
},
{
"name": "Ngô Xương Thạc",
"zh": "吴昌硕",
"years": "1844–1927, cuối Thanh",
"note": "Thư hoạ, triện khắc gia, lâm «Thạch cổ văn» suốt đời."
},
{
"name": "Lục Duy Chiêu",
"zh": "陆维钊",
"years": "1899–1980, hiện đại",
"note": "Thư pháp gia, nhà giáo dục thư pháp ở Hàng Châu; về già chuyển từ bi sang thiếp."
},
{
"name": "Lâm Tán Chi",
"zh": "林散之",
"years": "1898–1989, hiện đại",
"note": "Đại gia thảo thư; được dẫn về quá trình sinh – thục – sinh."
},
{
"name": "Tôn Quá Đình",
"zh": "孙过庭",
"years": "thế kỷ VII, đời Đường",
"note": "Tác giả «Thư phổ», nêu thuyết ngũ hợp ngũ quai."
},
{
"name": "Hạng Mục",
"zh": "项穆",
"years": "thế kỷ XVI, đời Minh",
"note": "Tác giả «Thư pháp nhã ngôn», đại diện quan niệm nhân cách luận."
},
{
"name": "Hàn Dũ",
"zh": "韩愈",
"years": "768–824, đời Đường",
"note": "Văn hào; bài tựa tiễn Cao Nhàn thượng nhân mô tả thảo thư của Trương Húc như sự phát lộ cảm xúc."
},
{
"name": "Hoàng Đạo Chu",
"zh": "黄道周",
"years": "1585–1646, cuối Minh",
"note": "Trung thần, thư pháp gia; viết «Hậu tử ngâm» khi bị giam."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tác giả đề nghị trình tự “từ sáng tác về lâm mô” nghĩa là gì? Bạn sẽ áp dụng vào kế hoạch luyện tập của mình thế nào?",
"Ngũ hợp ngũ quai của Tôn Quá Đình gợi ý gì cho việc chuẩn bị trước khi viết một tác phẩm?",
"Phân biệt nhân cách luận, nhân tính luận và tạo hình luận. Tác giả nghiêng về quan điểm nào?",
"Vì sao tác giả khuyên ở giai đoạn hình thành phong cách không nhất thiết chọn thiếp nổi tiếng nhất?",
"Đọc đại tự điển theo ba tầng giúp tránh hai sai lầm nào trong sáng tác?"
]
}
]
},
{
"id": "c28",
"no": "Bài 29",
"title": "Cường hoá hình thức và đại chúng hoá nghệ thuật – đặc trưng và hướng đi của thư pháp hiện đại",
"titleZh": "形式强化和艺术大众化——现代书法的特征与走向",
"author": "Nhậm Bình",
"pages": "344–350",
"summary": "Tác giả phân tích quan hệ nội dung – hình thức để lý giải sự khác biệt giữa thư pháp truyền thống và thư pháp hiện đại, đề xuất khái niệm “cường hoá hình thức” làm đặc trưng, và cho rằng tương lai của thư pháp hiện đại nằm ở việc gần gũi, nâng cao và bồi dưỡng công chúng.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Bài viết được trình bày tại một hội thảo về giáo dục thư pháp bậc cao đầu thế kỷ XXI. Khác với giọng tranh biện của nhiều bài cùng đề tài, Nhậm Bình tiếp cận thư pháp hiện đại từ một câu hỏi lý luận cơ bản: trong thư pháp, cái gì là **nội dung** và cái gì là **hình thức**? Từ đó ông giải thích vì sao thư pháp hiện đại phải khác truyền thống, nó khác ở đâu, và nó nên đi về đâu."
},
{
"t": "h",
"x": "Nội dung kép và cuộc “chuyển ngầm” của kinh điển"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, nội dung của thư pháp truyền thống có hai lớp: thông tin mà văn tự chuyên chở, và tình cảm, tư tưởng mà hình chữ mang tính cá nhân biểu đạt. Với người viết xưa, lớp thứ nhất là chính: văn từ quyết định thể chữ, bố cục, nét bút; còn vẻ đẹp chỉ là “sản phẩm phụ”, vì thư pháp khi ấy chưa được coi là một môn nghệ thuật độc lập. Thư trát của Vương Hi Chi là ví dụ tốt: ông viết để liên lạc với người thân, còn ta hôm nay hầu như chẳng để ý ông muốn nói gì mà chỉ chú ý những gì ông vô tình để lộ ra trên mặt giấy. Như vậy, các tác phẩm kinh điển đã trải qua một cuộc **chuyển ngầm**: nội dung văn tự nhạt dần, hình thức tự nó trở thành nội dung."
},
{
"t": "p",
"x": "Người nay viết thư pháp truyền thống thì vẫn chọn văn, vẫn tính bố cục theo văn, nhưng không còn cái “suất ý” của cổ nhân; quá trình ấy giống như diễn lại, mang tính “sản xuất” nhiều hơn sáng tạo. Tác giả không coi đó là xấu: đó cũng là một cách trải nghiệm thẩm mỹ, và nhiều tác phẩm vẫn có cái mới. Ông còn giải thích bằng tâm lý thị giác: khi nhìn mãi một phong cách quen, kỳ vọng của ta được thoả mãn và cảm nhận nhạt đi; khi hình chữ lệch khỏi kỳ vọng, cái mới lạ ấy khuấy động tâm lý, và hình chữ có thêm “nội dung” ngoài nghĩa chữ. Thư gia khác người viết thường ở chỗ đem lại nhiều “nội dung” như thế. Nhưng truyền thống ngàn năm đã thành một bộ khuôn, như chiêu thức Kinh kịch, giới hạn cái đẹp trong phạm vi “nhã chính” được xã hội công nhận; ai vượt ra dễ bị coi là dị đoan. Thư pháp hiện đại, theo ông, là nỗ lực dùng phương pháp mới để tạo hình thức mới, phù hợp với một xã hội đề cao nhân tính, tự nhiên và sự tham gia của mọi người vào nghệ thuật."
},
{
"t": "h",
"x": "Cường hoá hình thức"
},
{
"t": "p",
"x": "Khái niệm trung tâm của bài là **cường hoá**, tác giả mượn từ tâm lý học hành vi của Skinner: một kết quả làm người nghệ sĩ hài lòng sẽ “củng cố” khiến anh ta lặp lại, người xem cũng vậy. Trong thư pháp, mỗi “nét bút thần lai” bất ngờ là một sự củng cố, và lần sau người viết sẽ có ý hoặc vô ý lặp lại nó. Ban đầu nó tạo sức hấp dẫn cá tính; nếu lặp mãi không đổi thì thành khuôn. Với người xem, chỉ khi hình thức luôn chứa những yếu tố cường hoá mới thì mới không “mỏi thẩm mỹ”."
},
{
"t": "p",
"x": "Nhìn lại lịch sử, tác giả cho rằng mọi phong cách, trường phái mới đều có thể hiểu là kết quả của cường hoá hình thức: lệ thư chín muồi đời Hán cường hoá một số nét thành nhạn vĩ có quy luật; Vương Hi Chi cường hoá sự tinh vi phức tạp của bút pháp; hành thảo cuối Minh cường hoá bố cục với những cú lên xuống lớn. Thậm chí làm yếu một yếu tố cũng là một kiểu cường hoá: giản lược bút pháp để làm nổi kết cấu khoa trương, bỏ qua khoản thức truyền thống để tạo đột phá thị giác. Thư pháp hiện đại chủ động hơn và có nhiều thủ pháp hơn, vì không còn bị ràng buộc bởi quy luật diễn tiến tự thể và chức năng thông tin. Tuy vậy, tác giả nói rõ: **viết** vẫn là giai điệu chính; cắt dán, vẽ chỉ được làm nền. Đánh giá một tác phẩm thư pháp hiện đại, trước hết phải xem sự cường hoá trong lúc viết có độc đáo và hồn hậu hay không; chạy theo vẻ mới bề ngoài là bỏ gốc theo ngọn."
},
{
"t": "p",
"x": "Ông cũng nhấn mạnh rằng sức biểu hiện của hình thức luôn tuỳ thuộc vào kỹ thuật và năng lực thẩm mỹ của người viết, mà thư pháp hiện đại lại không có “lam bản” để dựa. Kỹ thuật là do luyện tập, còn tinh thần, khí chất thì thay đổi theo người, nơi chốn, thời điểm; nét bút được tinh thần dẫn dắt mới sống. Vì vậy nhiều người chỉ cầu lạ bề ngoài mà thiếu nội công đã thất bại."
},
{
"t": "h",
"x": "Từ tinh anh đến đại chúng"
},
{
"t": "p",
"x": "Thư pháp truyền thống, với tư cách nghệ thuật, là của giới văn nhân thượng lưu: họ nhạy với cái mới về hình thức, họ có tâm thế nhàn để thưởng thức, và việc bình chữ là một kiểu đối thoại văn hoá giữa họ. Nhưng vì gắn với chữ Hán, mỗi cách tân thành công lại nhanh chóng lan ra cùng việc dùng chữ, và chính sự phổ biến của chữ viết khắp nơi đã nuôi dưỡng con mắt thưởng thức của đại chúng. Khi xem một tác phẩm đậm chất cổ, người nay cảm thấy một khoảng cách lịch sử dễ chịu, như nghe một khúc nhạc cổ giữa cuộc sống ồn ào."
},
{
"t": "p",
"x": "Thư pháp hiện đại, theo tác giả, không thể và không cần cạnh tranh với truyền thống về chiều sâu lịch sử; thế mạnh của nó là cảm quan đương đại, gần với lời nói và đời sống của người nay. Ông dẫn ý của sử gia Toynbee rằng nghệ sĩ nguyên thuỷ sáng tác cho cộng đồng chứ không cho đồng nghiệp hay để tự vui; chỉ khi nghệ thuật trở thành đặc quyền của quý tộc, nhã mới bắt đầu khinh tục. Từ đó ông đưa ra công thức ba vế: **gần đại chúng** để tác phẩm thật sự hiện đại, **cao hơn đại chúng** để giữ phẩm chất nghệ thuật, **bồi dưỡng đại chúng** để tạo ra công chúng tiếp nhận. Ông phê phán hai lệch lạc: những tác phẩm ghép nhặt hình thức gây chú ý nhất thời nhưng nông cạn, và thái độ tự cho mình là “thiểu số cao nhã”, coi thường quần chúng. Người làm thư pháp hiện đại, vì thế, không chỉ cần kỹ thuật thư pháp vững mà nên biết thêm hội hoạ, thủ công, điêu khắc, nhiếp ảnh, và trước hết phải có diện mạo tinh thần của con người hiện đại."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học, bài viết gợi một cách nhìn cân bằng: cái mới trong thư pháp không đối lập với cái cũ, vì chính lịch sử thư pháp là chuỗi những lần cường hoá hình thức; nhưng cái mới chỉ có giá trị khi được sinh ra từ việc viết, có nội công và có người đồng cảm."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Cường hoá hình thức",
"zh": "形式强化",
"vi": "Làm nổi bật, khuếch đại một yếu tố hình thức (nét, kết cấu, bố cục); tác giả coi là động lực của mọi phong cách mới và đặc trưng của thư pháp hiện đại."
},
{
"hv": "Thư pháp hiện đại",
"zh": "现代书法",
"vi": "Dòng thư pháp với quan niệm và thủ pháp mới, không theo khuôn mẫu cố định của truyền thống, ở Trung Quốc gồm cả xu hướng chịu ảnh hưởng hậu hiện đại."
},
{
"hv": "Nhã chính",
"zh": "雅正",
"vi": "Chuẩn mực thanh nhã, đoan chính được xã hội truyền thống công nhận."
},
{
"hv": "Ý tại bút tiên",
"zh": "意在笔先",
"vi": "Ý có trước nét bút; tác giả lưu ý đây chỉ là cách nói chung, hiệu quả thật khi viết không thể biết trước hoàn toàn."
},
{
"hv": "Nhạn vĩ",
"zh": "雁尾",
"vi": "Đuôi nét ba hất lên như đuôi chim nhạn trong lệ thư đời Hán; ví dụ cho sự cường hoá một nét."
},
{
"hv": "Đại chúng hoá",
"zh": "大众化",
"vi": "Làm cho nghệ thuật gần gũi, được đông đảo công chúng tiếp nhận và tham gia."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Thế nào là “nội dung kép” của thư pháp truyền thống, và cuộc “chuyển ngầm” của tác phẩm kinh điển diễn ra như thế nào?",
"Giải thích khái niệm “cường hoá hình thức” và cho ba ví dụ lịch sử mà tác giả nêu.",
"Vì sao tác giả khẳng định “viết” vẫn là giai điệu chính của thư pháp hiện đại?",
"Công thức “gần đại chúng – cao hơn đại chúng – bồi dưỡng đại chúng” có thể áp dụng thế nào cho một lớp thư pháp ở Việt Nam?"
]
}
]
},
{
"id": "c29",
"no": "Bài 30",
"title": "Mấy vấn đề về xây dựng ngành học nghệ thuật triện khắc",
"titleZh": "关于篆刻艺术学科建设的若干问题",
"author": "Trần Chấn Liêm",
"pages": "433–457",
"summary": "Một bản tự phản tỉnh dài về sự tụt hậu của triện khắc so với thư pháp và hội hoạ trên phương diện học khoa: tác giả chỉ ra nguyên nhân về quan niệm, thể chế, định vị chuyên ngành, mô hình tri thức và thân phận người khắc ấn, rồi phác ra bảy nền tảng tri thức mà nhà triện khắc thời nay cần bồi đắp.",
"body": [
{
"t": "p",
"x": "Trần Chấn Liêm vừa là người khắc ấn, vừa là người đặt nền cho “thư pháp học” như một ngành học ở Trung Quốc, và từng tham gia chủ trì các công trình sử liệu của Tây Linh ấn xã. Bài này là một lời tự phê bình của người trong nghề: so với thư pháp, quốc hoạ đã có những bộ «Thư pháp học», «Trung Quốc hội hoạ học khái luận», thì triện khắc vẫn chưa có một bộ «Triện khắc học» đúng nghĩa. Ông cho rằng lạc quan mù quáng mới là điều nguy hiểm nhất."
},
{
"t": "h",
"x": "1. Triện khắc tụt hậu: hiện trạng và ba nguyên nhân bên ngoài"
},
{
"t": "p",
"x": "Cuốn «Triện khắc học» của Đặng Tán Mộc thập niên 1960 có công lớn trong việc phổ cập và sắp xếp tri thức, nhưng theo tác giả đó là một bộ “khái thuyết” chứ chưa phải một lập luận học thuật có logic. Đầu thập niên 1990 có kế hoạch biên soạn một bộ «Triện khắc học» theo lập trường học khoa nhưng không thành; hội thảo toàn quốc ở Thiên Tân năm 1997 lấy “triện khắc học” làm đề nhưng các tham luận nhanh chóng trượt về những đề tài cụ thể như ấn học sử, mỹ học ấn chương hay các tác gia. Với đa số người khắc ấn, “xây dựng ngành học” vẫn là chuyện xa xôi, vô bổ."
},
{
"t": "p",
"x": "Nguyên nhân đầu tiên nằm ở **quan niệm học lý**. Trong cây phân loại nghệ thuật, triện khắc đứng ở tầng thứ tư: nghệ thuật, rồi mỹ thuật, rồi thư pháp, rồi mới đến nó. Nó bị phụ thuộc hai chiều: xét về sáng tác và thưởng thức thì là nhánh của mỹ thuật (góc nhìn phương Tây, khoa học), xét về chất liệu chữ viết thì là nhánh của thư pháp (góc nhìn cổ điển, văn hoá). Bóng phụ thuộc ấy khiến chính người khắc ấn không thấy cần có ý thức học khoa. Nguyên nhân thứ hai là **không gian thể chế**: các hội mỹ thuật, âm nhạc có cơ cấu bên trong phong phú, còn triện khắc chỉ là một “uỷ ban” trong hội thư pháp, một sự sắp xếp mà tác giả cho là không đứng vững về mặt học khoa, vì triện khắc không phải nhánh của thư pháp mà chỉ dùng chung chất liệu chữ Hán. Ngoại lệ hiếm hoi là Tây Linh ấn xã, nhờ danh tiếng trăm năm. Nguyên nhân thứ ba là **định vị chuyên ngành**: trong danh mục ngành đào tạo sau đại học và cả trong bảng phân loại ngành của tiêu chuẩn quốc gia, thư pháp có tên còn triện khắc thì không; chưa ai dám nghĩ đến một “học viện triện khắc”, mà nếu có cũng chưa đủ cấu trúc tri thức để vận hành."
},
{
"t": "h",
"x": "2. Mô hình tri thức: “triện” đi mượn, “khắc” mắc kẹt ở tay thợ"
},
{
"t": "p",
"x": "Thách thức sâu hơn nằm bên trong. Triện khắc cổ điển dựng trên hai trụ “triện” và “khắc”. Phần “triện” dựa hoàn toàn vào cổ văn tự học: sách nhập môn nào cũng mở đầu bằng **lục thư**, coi muốn khắc ấn phải thông lục thư. Nhưng lục thư là nền tảng chung của văn tự học và thư pháp, triện khắc chỉ là người đi mượn; nó chưa phát triển thành một “triện khắc văn tự học” của riêng mình. Phần “khắc” thì ngược lại: chỉ quanh quẩn ở kỹ thuật, gần như không có lý luận. Tác giả lấy ví dụ “dụng đao thập tam pháp” do Hứa Dung đời Thanh nêu trong «Thuyết triện», với những tên như chính nhập chính đao, đơn nhập, song nhập, xung đao, sáp đao, trì đao, lưu đao, mai đao, thiết đao, vũ đao… Theo ông, các khái niệm ấy chồng chéo, không phân tầng, khó phân biệt (sáp đao với trì đao chẳng hạn), có thể gộp còn bốn năm loại, hoặc như các bậc tiền bối nói, chỉ cần nắm xung đao và thiết đao là đủ."
},
{
"t": "p",
"x": "Các khẩu quyết khác cũng vậy: “đao pháp lục hại”, “bát bất khắc”, “ngũ bất khả khắc”… phần lớn chép lại của nhau, là kinh nghiệm riêng của từng ấn gia, dễ nhớ dễ dùng nhưng mang màu sắc bí quyết giang hồ. Ví dụ tiêu biểu nhất là sáu điều hại của Hà Chấn đời Minh:"
},
{
"t": "quote",
"zh": "心手相乖，有形无意，一害也；转运紧苦，天趣不流，二害也；因便就简，颠倒苟完，三害也；锋力全无，专求工致，四害也；意骨虽具，终未脱俗，五害也；或作或辍，成自两截，六害也。",
"hv": "Tâm thủ tương quai, hữu hình vô ý, nhất hại dã; chuyển vận khẩn khổ, thiên thú bất lưu, nhị hại dã; nhân tiện tựu giản, điên đảo cẩu hoàn, tam hại dã; phong lực toàn vô, chuyên cầu công trí, tứ hại dã; ý cốt tuy cụ, chung vị thoát tục, ngũ hại dã; hoặc tác hoặc chuyết, thành tự lưỡng tiệt, lục hại dã.",
"vi": "Tâm và tay trái nhau, có hình mà không có ý, là hại thứ nhất; xoay chuyển gò bó khổ sở, thú tự nhiên không trôi chảy, là hại thứ hai; tiện đâu làm gọn đó, đảo lộn cẩu thả cho xong, là hại thứ ba; không có chút sức của mũi đao, chỉ cầu tỉ mỉ khéo léo, là hại thứ tư; ý và cốt tuy đủ mà rốt cuộc chưa thoát tục, là hại thứ năm; lúc làm lúc nghỉ, thành ra hai khúc rời nhau, là hại thứ sáu.",
"src": "Hà Chấn, «Tục Học cổ biên», đoạn “đao pháp lục hại”"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả không phủ nhận những kinh nghiệm này; ông chỉ ra rằng trong khi hội hoạ có khái niệm “bút mặc” với dung lượng mỹ học khổng lồ, thư pháp có những mệnh đề như “trung phong thủ chất, trắc phong thủ nghiên” dẫn tới cả cuộc phân chia bi học – thiếp học, thì triện khắc vẫn giữ kỹ pháp ở tầng lao động kỹ thuật."
},
{
"t": "h",
"x": "3. Bóng của người thợ: vấn đề con người"
},
{
"t": "p",
"x": "Theo tác giả, cái tụt hậu then chốt nhất là ở **con người**. Những ấn nhân sớm nhất có tên trong sử là các “ấn công” Dương Lợi, Tông Dưỡng, chỉ được nhắc vài chữ trong chú thích «Tam quốc chí», trong khi người viết chữ từ Lý Tư, Trương Chi, Thái Ung đều là quan lại, danh sĩ. Đời Đường Tống, ấn trong cung do cơ quan chuyên trách đúc; ấn của văn nhân như Âu Dương Tu, Tô Thức, Hoàng Đình Kiên, Mễ Phế (Mễ có cả một bộ bảy ấn), Triệu Mạnh Phủ phần lớn vẫn do thợ làm. Bước tiến của thời Tống Nguyên là mô thức “văn nhân viết triện, thợ khắc”, một mốc quan trọng trên đường độc lập của nghệ thuật, nhưng chủ thể sáng tác vẫn là thợ. Phải đến Minh Thanh, văn nhân tự viết tự khắc, ấn phổ thưởng ngoạn ra đời, các lưu phái nối nhau, triện khắc nghệ thuật mới thật sự trỗi dậy."
},
{
"t": "p",
"x": "Dẫu vậy, tác giả nhận thấy một tâm lý tự ti kéo dài đến tận thế kỷ XX: thành tựu ấn của Ngô Xương Thạc, Triệu Chi Khiêm không vang bằng thư hoạ của họ; Hoàng Mục Phủ vì thiếu danh thư hoạ mà bị đánh giá thấp hơn; danh hoạ của Tề Bạch Thạch, Lai Sở Sinh che mất danh ấn; ngay Trần Cự Lai, Phương Giới Kham, những người chuyên khắc ấn, cũng tự hào vì đã khắc cho Trương Đại Thiên, Ngô Hồ Phàm. Ông so sánh với phương Tây: hoạ sĩ sơn dầu, khắc bản từng bị coi là thợ, nhưng nhờ khoa học kỹ thuật đã vươn lên dẫn dắt tư trào. Thư pháp, quốc hoạ nhờ nhân văn mà không lẫn với người chép sách, thợ vẽ; còn triện khắc thì mắc kẹt trong ý thức “kỹ”, chưa lên được “nghệ” rồi “đạo”. Bằng chứng là sách triện khắc xưa đầy khẩu quyết kỹ thuật nhưng hiếm có luận thuyết mỹ học, triết học vĩ mô."
},
{
"t": "h",
"x": "4. Khi khắc ấn trở thành “sáng tác”"
},
{
"t": "p",
"x": "Phần hai của bài chuyển sang câu hỏi: nếu coi triện khắc là **sáng tác nghệ thuật**, điều đó có nghĩa gì? Tác giả nêu ba hệ quả. Thứ nhất, đi từ điểm nhìn học thuật sang điểm nhìn nghệ thuật: các quy định học thuật (lục thư, triện pháp lấy tiểu triện làm trung tâm) trở thành điểm xuất phát chứ không phải mục tiêu. Từ đó nảy ra những câu hỏi khó: có được phá triện pháp không, có được dùng tục tự như thư pháp không, có được học hình thức của nghệ thuật hiện đại phương Tây không? Dưới nhãn quan học thuật thì đúng sai rõ ràng; dưới nhãn quan nghệ thuật thì cái “sai” cũ có khi là cái “đúng” mới. Ông để ngỏ, không kết luận."
},
{
"t": "p",
"x": "Thứ hai, quan niệm **đại nghệ thuật**: khi triện khắc được treo thành **ấn bình** trong phòng triển lãm thay vì ngắm chậm rãi trong ấn phổ trên bàn, nó phải có những yếu tố chung của mọi tác phẩm trưng bày, đứng cạnh hội hoạ, điêu khắc, nhiếp ảnh, thậm chí sắp đặt hay video. Thứ ba, từ hành vi thợ đến quá trình cấu tứ: khi khắc là một phần của sáng tác thì “triện” và “khắc” bình đẳng, không còn trên dưới văn nhân – thợ. Tác giả phân ba bậc: làm thợ (quá trình kỹ thuật), chế tác (hình thức và kỹ xảo biểu hiện), sáng tác (sáng tạo có chủ đề tư tưởng)."
},
{
"t": "h",
"x": "5. Bảy nền tảng cần bồi đắp"
},
{
"t": "p",
"x": "Từ đó tác giả nêu những mảng tri thức nhà triện khắc hôm nay còn yếu, chia làm “cựu học” và “tân học”. Về cựu học có bốn mảng. **Cổ văn tự học**: người trẻ ngày càng coi chữ triện chỉ là ký hiệu, tra tự điển cho khỏi sai là đủ, khiến lớp văn hoá sâu bị pha loãng; cần khôi phục vai trò nền tảng của văn tự học, nhưng không phải để coi nhẹ đao pháp, và nên hướng tới một “triện khắc văn tự học” chuyên biệt. **Kim thạch học**: triện khắc từng được gọi là “kim thạch”; Mã Hành xếp cổ tỉ ấn vào mục đồ đồng các đời, và lịch sử chuyển từ ấn đồng sang ấn đá từ Tống Nguyên cũng ứng với chữ “kim” và “thạch”. Tôn chỉ của Tây Linh ấn xã là “bảo tồn kim thạch, nghiên cứu ấn học”. Tác giả nhắc rằng thầy ông là Sa Mạnh Hải đã chủ trương phân biệt kim thạch học (học thuật) với triện khắc (nghệ thuật), nhưng phân biệt để rõ ranh giới chứ không để cắt rời; thế hệ nay hiểu kim thạch kém xa thế hệ Mã Hành, Ngô Xương Thạc."
},
{
"t": "p",
"x": "**Cổ tỉ ấn học** nằm giữa kim thạch học (quá rộng) và sáng tác (quá hẹp). Nó khác ấn học sử ở chỗ phải chứng minh từng chi tiết: ấn học sử chỉ cần cho biết đời Thương có ấn, còn cổ tỉ ấn học phải hỏi vì sao đời Thương có ấn, vì sao làm bằng đồng, vì sao mang hình đồ hoạ khó đọc, quan hệ với hoa văn đồ đồng ra sao, có thật hay giả. Tác giả tóm lại: thay câu “vốn là như thế” bằng câu “vì sao như thế”. **Cổ văn hiến học**: sách ấn học xưa chép lại của nhau, cùng mấy truyền thuyết và mấy điều sử liệu; các phương pháp mục lục, bản bản, hiệu khám, biện nguỵ, tập dật, biên soạn hầu như chưa được áp dụng. Ông nêu những ấn phổ đáng ngờ đã bị chỉ ra là giả, nói rằng giới ấn học từng có phong khí làm giả còn nặng hơn giới thư hoạ, và so sánh với những tổng tập như «Toàn Đường thi», «Toàn Tống từ» để thấy triện khắc còn thiếu những bộ toàn biên ấn luận, ấn phổ."
},
{
"t": "p",
"x": "Về tân học có ba mảng. **Quan niệm nghệ thuật đương đại**: một người chỉ say mê khắc, chỉ biết Chiết phái, Đặng phái, Ngô Xương Thạc, Triệu Chi Khiêm, có thể là một ấn nhân giỏi nhưng khó thành nghệ sĩ có thể đối thoại với nhạc sĩ, hoạ sĩ, nhà văn. Theo ông, hiện nay “ấn nhân quá nhiều, nghệ sĩ triện khắc quá ít”; cần hiểu biến động văn hoá xã hội, triết học nghệ thuật, các tư trào từ trừu tượng đến nghệ thuật ý niệm, và đặt câu hỏi triện khắc từ đâu đến, sẽ đi đâu. **Cấu thành hình thức và năng lực biểu hiện**: ngoài các mẫu quen thuộc, nguồn chất liệu còn rộng hơn nhiều, trong ấn học có cửu điệp triện quan ấn, tạp triện hoa thể cuối Minh, ấn chữ Bát Tư Ba, chữ Mãn; ngoài ấn học có tranh khắc gỗ, sách khắc bản, dấu trên đồ sứ, cắt giấy, múa rối bóng, huy hiệu, nhãn hiệu. Nhà triện khắc nên học cả cấu thành mặt phẳng, nhịp điệu, tương phản, chất cảm vật liệu như một môn cơ bản; tác giả nhắc đến vai trò của trường phái Bauhaus trong việc khai thác hình thức ở phương Tây. **Ý thức cấu trúc phân loại ngành**: phải chứng minh bằng lý luận vì sao triện khắc đủ tư cách là một môn nghệ thuật độc lập. Tác giả phác ra một khung học khoa rộng, trong đó triện khắc sử học được nhìn theo phong cách, điển tịch lý luận và truyền thụ, đồng thời theo ba góc chủ thể, khách thể, bản thể; còn triện khắc mỹ học đi từ mỹ học chất liệu, kỹ pháp lên hình thức rồi đến triết học, với những cặp phạm trù như chế tác – sáng tác, thực dụng – thưởng mỹ, kim thạch khí – thư quyển khí."
},
{
"t": "h",
"x": "6. Ý nghĩa của “học khoa” và bài học cho người học"
},
{
"t": "p",
"x": "Tác giả thừa nhận người khắc ấn bình thường không nhất thiết quan tâm đến những vấn đề trừu tượng ấy, như người viết tiểu thuyết không lo số phận của ngành văn học. Nhưng ông cho rằng chính khung học khoa giúp mọi thảo luận có trật tự: đặt mỗi vấn đề, từ đao pháp đến quan niệm, vào đúng tầng bậc của nó. Ông dùng hình ảnh “cương cử mục trương”: nắm được giềng lưới thì mắt lưới tự giương ra. Ông cũng chỉ ra nguyên nhân sâu xa của sự thiếu hụt lý luận: giới nghiên cứu triện khắc từ cận đại có cấu trúc tri thức thiên về cổ điển, giỏi khảo chứng, hiệu đính, nhưng thiếu năng lực tư biện, suy luận logic. Thời đại cần những nhà nghiên cứu vừa có cựu học sâu dày, vừa có tư duy trừu tượng."
},
{
"t": "p",
"x": "Với người học khắc ấn ở Việt Nam, bài viết mang lại mấy gợi ý thiết thực. Học chữ triện nghiêm túc, hiểu vì sao chữ được viết như vậy chứ không chỉ tra tự điển. Đọc ấn phổ và cổ tỉ ấn như những tư liệu lịch sử để hỏi “vì sao”, chứ không chỉ chép mẫu. Tập con mắt về bố cục mặt phẳng, khoảng trống, chất liệu, vì đó là phần chung với mọi nghệ thuật thị giác. Và phân biệt khắc một con dấu đúng kỹ thuật với sáng tác một tác phẩm có tư tưởng: con đường từ “kỹ” lên “nghệ”, rồi hướng tới “đạo”."
},
{
"t": "terms",
"items": [
{
"hv": "Triện khắc",
"zh": "篆刻",
"vi": "Nghệ thuật khắc ấn, thường dùng chữ triện; gồm hai phần “triện” (viết, bố trí chữ) và “khắc” (đao pháp)."
},
{
"hv": "Học khoa",
"zh": "学科",
"vi": "Ngành học có đối tượng, phương pháp và cấu trúc tri thức riêng; khái niệm học thuật hiện đại."
},
{
"hv": "Ấn học",
"zh": "印学",
"vi": "Học vấn về ấn chương nói chung, bao gồm lịch sử, chế độ, văn tự, thưởng giám ấn."
},
{
"hv": "Kim thạch học",
"zh": "金石学",
"vi": "Môn nghiên cứu văn tự, hình chế trên đồ đồng và bia đá; triện khắc có quan hệ gốc rễ với nó."
},
{
"hv": "Cổ tỉ ấn",
"zh": "古玺印",
"vi": "Ấn cổ thời Tiên Tần (tỉ) và Tần Hán; nền tảng mẫu mực của triện khắc."
},
{
"hv": "Lục thư",
"zh": "六书",
"vi": "Sáu phép cấu tạo chữ Hán (tượng hình, chỉ sự, hội ý, hình thanh, chuyển chú, giả tá); truyền thống coi là cửa vào của triện khắc."
},
{
"hv": "Xung đao / Thiết đao",
"zh": "冲刀 / 切刀",
"vi": "Hai đao pháp cơ bản: đẩy đao đi liền một mạch, và ấn đao từng đoạn nối nhau."
},
{
"hv": "Ấn phổ",
"zh": "印谱",
"vi": "Sách tập hợp dấu ấn đóng trên giấy để thưởng ngoạn, ra đời rộng rãi từ Minh Thanh."
},
{
"hv": "Ấn bình",
"zh": "印屏",
"vi": "Bức trình bày nhiều dấu ấn (và biên khoản) để treo trong phòng triển lãm."
},
{
"hv": "Kim thạch khí / thư quyển khí",
"zh": "金石气 / 书卷气",
"vi": "Vẻ cổ chuyết, loang lở của đồng đá đối với vẻ thanh nhã, văn nhân; một cặp phạm trù thẩm mỹ của triện khắc."
}
]
},
{
"t": "people",
"items": [
{
"name": "Hà Chấn",
"zh": "何震",
"years": "khoảng 1530–1604, đời Minh",
"note": "Một trong những người mở đầu triện khắc văn nhân, tác giả “đao pháp lục hại”."
},
{
"name": "Văn Bành",
"zh": "文彭",
"years": "1498–1573, đời Minh",
"note": "Con Văn Trưng Minh, người đi đầu việc văn nhân tự khắc ấn đá."
},
{
"name": "Hứa Dung",
"zh": "许容",
"years": "thế kỷ XVII, đời Thanh",
"note": "Tác giả «Thuyết triện», nêu “dụng đao thập tam pháp”."
},
{
"name": "Đặng Thạch Như",
"zh": "邓石如",
"years": "1743–1805, đời Thanh",
"note": "Thư gia, triện khắc gia, khai sáng Đặng phái."
},
{
"name": "Triệu Chi Khiêm",
"zh": "赵之谦",
"years": "1829–1884, cuối Thanh",
"note": "Thư hoạ, triện khắc gia, chủ trương “ấn ngoại cầu ấn”."
},
{
"name": "Ngô Xương Thạc",
"zh": "吴昌硕",
"years": "1844–1927, cuối Thanh",
"note": "Xã trưởng đầu tiên của Tây Linh ấn xã; danh thư hoạ lấn át danh ấn."
},
{
"name": "Hoàng Mục Phủ",
"zh": "黄牧甫",
"years": "1849–1908, cuối Thanh",
"note": "Tức Hoàng Sĩ Lăng, sáng lập phái Y Sơn; theo tác giả bị đánh giá thấp vì thiếu danh thư hoạ."
},
{
"name": "Mã Hành",
"zh": "马衡",
"years": "1881–1955, hiện đại",
"note": "Nhà kim thạch học, tác giả «Trung Quốc kim thạch học khái yếu»."
},
{
"name": "Đặng Tán Mộc",
"zh": "邓散木",
"years": "1898–1963, hiện đại",
"note": "Thư pháp, triện khắc gia, tác giả «Triện khắc học» phổ cập."
},
{
"name": "Sa Mạnh Hải",
"zh": "沙孟海",
"years": "1900–1992, hiện đại",
"note": "Thầy của tác giả, tác giả «Ấn học sử», chủ trương phân biệt kim thạch học với triện khắc."
},
{
"name": "Trần Cự Lai",
"zh": "陈巨来",
"years": "1904–1984, hiện đại",
"note": "Triện khắc gia nổi tiếng với lối nguyên chu văn tinh tế."
},
{
"name": "Phương Giới Kham",
"zh": "方介堪",
"years": "1901–1987, hiện đại",
"note": "Triện khắc gia, người khắc ấn riêng cho Trương Đại Thiên."
}
]
},
{
"t": "qs",
"items": [
"Tác giả nêu những nguyên nhân nào (quan niệm, thể chế, định vị chuyên ngành) khiến triện khắc chưa thành một ngành học độc lập?",
"Vì sao tác giả cho rằng phần “triện” thì đi mượn, còn phần “khắc” thì mắc kẹt ở tầng kỹ thuật? Hãy bình luận về “dụng đao thập tam pháp”.",
"Theo tác giả, “bóng của người thợ” ảnh hưởng thế nào đến vị thế của triện khắc trong lịch sử?",
"Phân biệt ba bậc làm thợ, chế tác và sáng tác trong triện khắc. Một con dấu tên bạn khắc thuộc bậc nào?",
"Trong bảy nền tảng tác giả nêu, bạn thấy mình cần bổ sung mảng nào trước nhất, và sẽ bắt đầu bằng việc gì?"
]
}
]
}
]
}
Nhận xét
Đăng nhận xét